Bolivia

Boliviako historiak euskaldunez gordetzen duena, batez ere, gertaera bat da: Potosí bi bandotan zatitu zen hiru urteak, gero hain modu desberdinetan kontatuak ezen gertatutakoaren izena bera ere eztabaidagai baitago oraindik.

Bikuinen eta baskongadoen arteko gerra (1622-1625)

XVII. mendearen hasieran, Potosí, Auñamendiren hitzetan, abenturazaleen, lanik gabeko soldadu ohien, meatzarien, fraideen eta ezpatarien mundua zen.¹ Cresporen arabera, baskongadoek gorputz solidario bat osatzen zuten, eta andaluziarrak, extremadurarrak eta gaztelarrak urteetan aritu ziren haien nagusitasunaren aurka, bakoitza bere aldetik. Gatazka lehertu zenean baino ez ziren batu, eta haiek izan ziren bikuinak. 1622 eta 1625 artean hiribilduak erasoak, mendekuak eta exekuzioak bizi izan zituen.²

Historia bi modutara kontatu da. Lehena Bartolomé Arzáns de Orsúa y Vela kronistarena da, bere Historia de la Villa Imperial de Potosí lanean ia liburu oso bat eskaintzen baitio gerrari. Hiribilduan hildako 3.332 espainiar eta peruar eta 2.435 mestizo, indio, mulato eta beltz aipatzen ditu, eta 4.000 soldaduko konpainia bat. Haren bertsioan, bandoek bakea sinatzen dute eta ezkontza batekin zigilatzen: Eugenia, bikuinen kapitain Francisco Castilloren alaba, Pedro de Oyanumerekin, Francisco de Oyanume buruzagi baskongadoaren semearekin.²

Bigarrena historialariarena da. Alberto Crespok, gatazka Archivo General de Indiasen ikertu zuenak, dokumentuak eskuan dituela dio zifra horiek benetakoak baino hainbat aldiz handiagoak direla, eta konpainiak 250 soldadu eta gutxi batzuk gehiago izan zituela. Eta paperetan aurkitu zuen amaiera beste bat izan zen: gerra kabildoko balkoietan urkatutako hamarnaka bikuinekin eta haien buruzagien sarraskiarekin amaitu zen.²

Crespok izena bera ere eztabaidatzen du. «Gerra» da termino tradizionala, baina haren ustez hura gerra bat baino gutxiago eta istilu bat baino gehiago izan zen. Gunnar Mendoza historialariaren proposamena jasotzen du, hark «hiri-gerrilla» deitu baitzion.²