Bolivia

Euskal presentziak Bolivian leku bat eta garai bat ditu: Potosí, zilarrezko Mendiaren ondoan hazi zen Villa Imperial, XVI. eta XVII. mendeetan. Han euskaldunek talde aberats eta trinko bat osatu zuten, zilar-meatzaritzaren zati handi bat kontrolatzen zuena eta udal-kabildoko karguak bereganatzen zituena, harik eta gainerako europarrekiko lehiak gerra ireki bihurtu zen arte. Gero ez zen hura jarraituko zuen emigraziorik izan: Gerra Zibileko erbestetik oso gutxi geratzen da, eta gaur Boliviak ez du euskal etxerik.

Potosí hartan, zilarra neurri handi batean euskalduna zen. Auñamendi Entziklopediaren arabera, hiribilduko meatzarien aberastasuna euskaldunen eskuetan zegoen hein handi batean, prestakuntza tekniko handiagoa eta merkatari-ohiturak zituztelako, eta horrek istilutsu bihurtu zuen haien harremana gainerako europarrekin eta kreoleekin.¹

Diruarekin batera iritsi zen tokiko boterea. Euskaldunek, garaiko dokumentuek «baskongadoak» edo «bizkaitarrak» deitzen zietenek, talde aberats eta trinko bat osatzen zuten, eta liskar haiei buruzko kontakizun anonimo batek honela laburtzen zuen: «bizkaitarrak gutxi dira, baina jende batua». Alberto Crespo historialariak azaltzen du Potosíko alkate arruntak baskongadoak izan ohi zirela eta diruari esker bereganatzen zituztela kabildoko karguak. Urte batean, Sancho de Madariaga eta Domingo de Verasátegui hautatu zituztenean, Montesclarosko markes erregeordeak hauteskundea baliogabetu zuen, gehiegikeria zela iritzita.²

1622 eta 1625 artean lehia hori bikuinen eta baskongadoen arteko gerran lehertu zen, euskaldunen eta hiribilduko gainerako biztanle europarren arteko borroka armatuan (ikus euskaldunak Boliviako historian).¹²

Gerra Zibileko erbestetik oso gutxi geratzen da. 1940an Consejo Nacional de Euzkadik Buenos Airesko ordezkaritza nagusiaren menpe jarri zuen Boliviako euskal ordezkaritza, eta 1942an ordezkaritza propio bat proiektatu zen. Ez da haren sorreraren dokumentaziorik aurkitu, nahiz eta 1946an Ismael Escobar aipatzen den kargua betetzen zuen pertsona gisa.³

Gaur Boliviak ez du euskal etxerik Eusko Jaurlaritzaren erregistro ofizialean.⁴