Zer da euskal diaspora

01 · 3 min irakurtzeko

Mendeak dira euskaldunak beren lurretik ateratzen direla munduko edozein bazterretan bizitzeko, eta jatorriko nortasuna eta kultura eramaten dituzte berekin, seme-alabei eta bilobei igarotzen dizkietenak belaunaldiz belaunaldi. Pertsona multzo horri, joan zirenei eta haien ondorengoei, euskal diaspora deitzen zaio.

Hitza grekotik dator, eta Auñamendik jasotzen duen adieran «hedapena edo ereitea» esan nahi du.²⁸ Ereiteak sakabanatzeak baino gehiago esaten du, zabaltzen dena leku batzuetan errotu egiten baita.

Diaspora horrek bi inguru ditu. Garbiena erakundeena da: euskal etxe aitortuak, Euskal Herritik kanpo sortutako irabazi-asmorik gabeko erakundeak, jatorriko lurrarekin lotura kulturalak, sozialak eta ekonomikoak zaintzeko. Bestea zabalagoa eta lausoagoa da, eta euskal jatorriko pertsona guztiek osatzen dute, inongo etxetako bazkide izan gabe familian edo kulturan jatorri horren oroimena gordetzen dutenek.

Herrian zortzigarren probintzia deitzen zaio. Izenak zazpiak bat lema zaharra zabaltzen du, zazpi probintziak batzen zituena, eta zortzigarren bat gehituta aitortzen du Euskal Herria, nolabait, bere mugetatik kanpo ere badagoela.

Zenbat euskaldun bizi diren kanpoan: zifra ofiziala eta beste kalkulu batzuk

Zenbatzea ez da erraza, eta zabaltzen diren zifrak ez datoz bat. Erreferentziakoa Eusko Jaurlaritzarena da. Haren aldizkari ofizialak, Euskal Etxeak-ek, ia 18.000tan zenbatzen zituen 2000. urtean munduko euskal etxeetako bazkideak, 18 herrialdetan 124 etxe zeudenean, eta 30.000 ingurutan kanpoan bizi eta botoa emateko eskubidea zuten euskaldunak.¹ Bazkideen zifra bere datarekin irakurri behar da, gaur egun Eusko Jaurlaritzak 177 euskal etxe aitortzen baititu 24 herrialdetan.

Aldizkari berak ia bost milioi pertsona aipatzen ditu munduan «euskal jatorri eta abizenekoak», nola zenbatu dituen esan gabe.¹ Eta herrialde batzuetarako zifra are handiagoak zabaltzen dira, «euskal odoleko lau milioi argentinar» direlakoa, adibidez, errolda oinarririk gabeko dibulgazio iturrietatik ateratakoak.

Bat ez etortzea ez da arduragabekeria. Diaspora bateko kide izatea ez da errolda batean neurtzen: zenbat belaunaldi atzera begiratzea onartzen den eta bakoitza jatorri horretan ezagutzen den ala ez, horren araberakoa da. Horri erregistroaren arazoa gehitzen zaio. Portuek ia ez zuten idatziz jasotzen herrialde batetik ondokora berriro emigratzen zuena, eta, beraz, emigrante bera bi aldiz zenbatu zitekeen, edo behin ere ez.²

Zalantzarik ez dagoena eskala da: 177 euskal etxe aitortu 24 herrialdetan, lau mendeko presentzia etengabea eta bost kontinenteetan antolatutako komunitateak.

Hiru emigrazio olatu, elkarren artean oso desberdinak

Presentzia hori ez zen behin batean osatu, ezta arrazoi bakar batengatik ere. Euskaldunak hiru olatu handitan atera ziren, eta bakoitzak bere arrazoiak, bere jendea eta bere helmugak izan zituen:

	Noiz	Zergatik joan ziren	Nora
Lehen olatua: marinelak eta kolonoak	XVI-XVII. mendeak	Itsasoko espezializazioa eta inperio-enpresa baten zerbitzua	Ternua eta Labrador; Mexiko, Peru, Karibea, Filipinak
Bigarren olatua: emigrazio handia	1830-1925	Oinordeko bakarra, karlistaldiak, soldadutza, nekazaritzako krisiak	Lehenik Río de la Plata; gero Txile, Kuba eta Amerikako Mendebaldea
Hirugarren olatua: erbestea	1936-1939	Gerra eta errepresioa	Lehenik Europa; gero Venezuela, Mexiko, Kolonbia eta Dominikar Errepublika

Hurrengo hiru kapituluek bakoitza bere aldetik kontatzen dute. Baina euskal emigrazioa ez zen 1939an amaitu, eta hiru olatuek bi korronte uzten dituzte kanpoan. Bigarren Mundu Gerraren amaieratik hirurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdera arte, langileak atera ziren Parisera, Australiara, Alemaniara eta Suitzara. Eta laurogeita hamarreko hamarkadaz geroztik profesionalak eta ikasleak joaten dira, eta inoiz koloniarik izan ez zen herrialdeetan sortu dituzte euskal etxeak.