Euskal diasporaren historia

Hirugarren olatuak ez du aurreko bietako batekin ere antzik. Ez zen lan bila zebilen jendea atera, ihesi zihoana baizik, eta bat-batean: erbeste politikoa izan zen, irteera antolatu zuen gobernu batekin, gero, kanpotik, Ameriketan bizi ziren euskaldunengan bermatu zena.

Zergatik joan ziren: Gerra Zibila eta errepresioa

Gerra Zibilak bota zituen, eta ondoren etorri zen errepresioak. Kalkuluen arabera, 100.000 bat pertsona atera ziren Euskal Herritik arrazoi horrengatik, iparraldeko frontea erori zenetik, 1937an, gerra amaitu arte.⁹ Emigrazio handian ez bezala, irteera haren atzean antolaketa bat zegoen.

Irteera hasi aurretik ere, Euzkadiko Gobernuak sare bat antolatu zuen ihes egiten zutenak artatzeko. Haren Gizarte Laguntzako Sailak 70.000 errefuxiatu baino gehiago artatu zituen. 1936ko abenduaren 31ko txostenaren arabera, hiriburuak 35.000 pertsona hartu zituen (15.000 haur, 12.000 emakume eta 6.500 gizon adineko), eta antzeko kopuru bat Bizkaiko gainerako tokietan ostatatu zen. Errefuxiatuen erroldan, ia % 90ek arropa eskatzen zuen: negua hurbiltzen ari zen, eta askok soinean zeramatenarekin utzi zuten etxea.⁹

Nora joan ziren: lehenik Europara, gero Ameriketara

Gernikako bonbardaketaren ondoren, 1937ko apirilean, Santurtziko portutik antolatu ziren haurrak herritik atera zituzten espedizioak. 30.000 adingabe baino gehiago ebakuatu zituzten (beste kalkulu batzuek 26.000 baino gehiago aipatzen dituzte) Frantziara, Belgikara, Erresuma Batura, Danimarkara, Herbehereetara, Sobietar Batasunera, Suitzara eta Mexikora. Frantzia izan zen lehen helmuga, eta Belgika bigarrena.³⁰

Helduak lehenik Frantziara joan ziren, eta handik Ameriketara. Lehendik euskal gizataldea zegoen herrialdeei, Argentina, Uruguai eta Txileri, orduan Venezuela, Kolonbia, Mexiko eta Dominikar Errepublika gehitu zitzaizkien, ordura arte euskal emigrazio gutxi jaso zutenak.

Diasporan gehien pisatu zuena gero etorri zen. 1940ko urriaren 4an, Consejo Nacional de Euzkadik bere Ordezkaritzak berrantolatzeko dekretu bat onartu zuen, eta Amerikako kontinentea lau Ordezkaritza Nagusitan banatu zuen, haien menpeko tokiko ordezkaritzekin:¹⁰

Egitura hura emigranteek berek ordaindu zuten. Ordezkaritzen finantzaketa herrialde bakoitzean finkatutako euskal komunitateen kontura zegoen, eta, beraz, Eusko Jaurlaritzak erbestean, neurri handi batean, haien diruarekin iraun zuen.¹⁰