Euskal diasporaren historia

XIX. mendeko itsasontziak nekazariz bete baino askoz lehenago, euskaldunak ateratuak ziren Ameriketara eta Asiara. Beste jende bat zen, eta beste arrazoi batzuengatik joaten ziren: inperio baten zerbitzura zeuden marinelak, baleazaleak, merkatariak eta funtzionarioak, gehienbat bakarrik bidaiatzen zutenak. Irteera hura ondorengoak baino luzeagoa izan zen, eta hartatik datoz gaur egun Atlantikoaren beste aldean kaleei, probintziei eta hiri osoei izena ematen dieten euskal abizen asko.

Zergatik joan ziren: mendeetako itsas esperientzia

Ez zituen izaerak edo abenturazaletasunak bultzatu, askoz gauza materialago batek baizik. Euskaldunak mendeak zeramatzaten itsas merkataritzan, nabigazioan eta arrantzan, eta horrek, Auñamendik dioenez, «asko erraztu zuen haien parte-hartzea konkistan».²⁶ Horren atzean industria bat zegoen. Guadalquivir setiatu zuen flotaren zati handi bat (flota hartatik jaio zen Gaztelako itsas armada) Bizkaiko eta Gipuzkoako ontziolatan eraiki zen.²⁷ Kosta berean zeuden burdina, ontziolak eta itsasontzi bat gobernatzen zekiten gizonak.

Lehen bidaiatik nabari da. Kolonen lehen espedizioan jasota dago «euskaldun ugari» sartu zirela. Horietako bat, kronikek Chachu deitzen duten Lekeitioko ontzi-maisu bat, Navidad gotorlekuan geratu zen bertako biztanle.²⁶ Seguruenik, Ameriketan geratu zen lehen euskalduna izan zen. 1492 zen, eta gotorlekua, Ameriketako lehen kokaleku espainiarra, Santa María-ren zurarekin eraiki zuten, urte hartako Gabon gauean ontzia hondoa jota geratu ondoren.

Nora joan ziren: Ternua, Amerika espainiarra eta Filipinak

Euskal baleazaleak Ternuan eta Labradorren (Kanada)

XVI. mendean euskal baleazaleak Ternuan, Labradorren eta San Lorentzo golkoan aritzen ziren. Denbora luzez uste izan zen han bakailaoa baino ez zutela harrapatzen, Selma Huxley historialariaren ikerketak balea-industria oso bat argitara atera zuen arte. Parks Canadaren arabera, 1540ko hamarkadatik XVII. mendearen hasierara arte, urtero bi mila gizon eta mutil euskaldun arte iristen ziren Labradorko kostaldera, eta erdia inguru Red Bayra joaten zen. Agentzia berak dio Red Bay, gaur UNESCOren Gizateriaren Ondarea, hasierako balea-ehiza industrialetik munduan gordetzen den adibiderik handiena eta osoena dela (ikus Red Bayko baleazaleak).³²⁹

Nabigatzaileak, konkistatzaileak eta hiri-sortzaileak

Hegoaldean, Amerika espainiarrean, izenak geratu ziren. Horiek azaltzen dute zergatik dauden Atlantikoaren beste aldean euskal toponimiadun kaleak, probintziak eta hiri osoak.

Iturria: Auñamendi Eusko Entziklopedia.²⁶

Izen horietako bik azaltzen dute zergatik izan zen Filipinak, mendeetan, lehen irteera honen Asiako muturra. Legazpik Manila sortu zuen 1571n eta uharteak gobernatu zituen hil arte. Urdanetak 1565ean aurkitu zuen Pazifikotik itzultzeko bidea, tornaviaje delakoa, eta horrekin Manilako galeoia ahalbidetu zuen, Asia eta Amerika bi mende eta erdiz lotu zituen itsas bidea (ikus Urdaneta eta tornaviajea).³¹

Irteerak XVIII. mendean jarraitu zuen. Bruno Mauricio de Zabala, durangarra, Buenos Airesko gobernadorea izan zen eta Montevideo sortu zuen. Eta Real Compañía Guipuzcoana de Caracasek mende erdi baino gehiagoz izan zuen Caracas probintziak Espainiarekin zuen merkataritzaren monopolioa, anila edo azukre-kanabera bezalako laboreak ekarri zituen eta erabakigarri lagundu zuen euskal exodoa Karibe aldean finkatzen.⁴

Aro Modernoan, euskaldunak Espainiako gainerako kolektibitateak joaten ziren tokietara joan ziren: Mexiko, Peru, Venezuela, Karibea.

Zergatik deitzen zaion «diaspora koloniala»

Etapa honek bere izena du bibliografian. Gloria Totoricagüenak bitan banatzen du euskal emigrazioa, 1898an jartzen duen mugarekin, eta lehenari «diaspora koloniala» deitzen dio. Espainiar Inperioaren barruko konkista komertzialak, militarrak eta erlijiosoak izan ziren, langile kualifikatu eta eragin handikoek eginak; gizon gazteak ziren nagusi, eta oso gutxitan emigratzen zuten familia osoek.²⁸

Orduan joaten zena ez zihoan beharretik ihesi. Inperio-enpresa baten zerbitzura ateratzen zen, eta marinela, merkataria edo funtzionarioa zen, lurrik gabeko nekazaria baino lehen. Baina irteera hark bi mendez finkatutako biztanleria utzi zuen, eta harekin abizenak, toponimia eta herrikideen sareak, XIX. mendeko emigranteek iristean eginak aurkitu zituztenak.

Bigarren etapa, independentzia mugimenduen eta Espainiaren eta Estatu Batuen arteko gerraren ondoren hasten dena, beste gauza bat da: «Mundu Berrietan lehendik zeuden kolonietarako Europako emigrazio olatua», ekonomikoki edo politikoki zapaldutako herriek osatua.²⁸