Kanada

Kapitulu honek Labradorko portu baten historia kontatzen du, euskal baleazaleak hamarkadetan uda batetik bestera itzuli zireneko portuarena, han utzi zutena ur azpian eta lehorrean, eta Euskal Herriko artxiboetan paperak irakurriz haiek aurkitu zituen historialariarena.

Industria

Industria bat zen, eta denboraldikoa. Parks Canadaren arabera, 1540ko hamarkadaren eta XVII. mendearen hasieraren artean urtero 2.000 gizon eta mutil euskaldun arte iristen ziren Labradorko kostaldera, eta erdia inguru Red Bayra joaten zen.² The Canadian Encyclopedia-ren arabera, jarduerarik handieneko garaia XVI. mendeko hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadak izan ziren, udaro 15 eta 30 balea-ontzi artean iristen zirenean, eta bakoitzak 15 eta 30 balea artean ehizatzen zituenean. Olioa 225 litro inguruko upeletan garraiatzen zen.³

Lau mende eta erdi geroago, portu hura Gizateriaren Ondarearen zerrendan sartu zen. 2013ko ekainaren 22an, UNESCOren Gizateriaren Ondarearen Batzordeak Red Bayko euskal balea-estazioa inskribatu zuen bere zerrendan. Parks Canadaren esanetan, hasierako eskala industrialeko balea-ehizatik munduan gordetzen den adibiderik handiena eta osoena da. 600 hektarea inguru hartzen ditu, lehorrean eta itsas hondoan.⁴

San Juan galeoia, txalupa eta hilerria

Geratu zenaren zati bat ur azpian zegoen. Pasaiako San Juan galeoia Red Bayn hondoratu zen 1565eko abenduan, mila bat upel balea-oliorekin. Urpeko arkeologoek 1978 eta 1985 artean ikertu zuten.³ Ontziaren marrazki bat aukeratu zuten UNESCOren Urpeko Kultura Ondarea Babesteko 2001eko Konbentzioaren logotipo gisa.²

Red Bayn txalupa bat ere agertu zen, balea ehizatzeko erabiltzen zen ontzia: zortzi metro luze eta bi zabal, zazpi lagunentzat, lemazain bat eta sei arraunlari, horietako bat arpoilaria. Parks Canadak Ipar Amerikan ezagutzen den balea-ontzirik zaharrentzat du. Ur izoztuak eta lohiak gorde zuten. 153 piezarekin berreraiki zuten, eta 1998ko uztailaren 1ean itzuli zen Red Bayra.²

Lehorrean hilerri handi bat aurkitu zen, 140 pertsona baino gehiagoren hondakinekin.³

Indusketek 1977tik 1992ra iraun zuten, eta Ternuako Memorial Universityk, Ternua eta Labrador probintziak eta Parks Canadak egin zituzten.²

Selma Huxley Barkham, haiek aurkitu zituen historialaria

Red Bayrako bidea Labradorretik urrun hasi zen. 1972an, Selma Huxley Barkham ikertzailea Oñatin kokatu zen, euskal artxiboetan euskal arrantzaleek 1530 eta 1700 artean Ternuan eta Labradorren izan zuten presentziaren bila. Dokumentu horiekin identifikatu zituen Red Bayko XVI. mendeko balea-baseak, eta San Juan-en hondarrak aurkitu zituen.⁶ 1977an Royal Canadian Geographical Societyren beka bat jaso zuen Labradorrera bidaiatzeko, froga materialen bila.⁷

Elkarte berak bere urrezko domina eman zion 1980an, eta hura jaso zuen lehen emakumea izan zen. Kanadako Ordenako kide ere izan zen.⁷ 2014an Eusko Jaurlaritzak Lagun Onari aitorpena eman zion.⁶ 2020ko maiatzaren 3an hil zen, 93 urte zituela.⁷