Euskal diasporaren historia

Diasporak zer adierazten duen ez da irteera-datetan irakurtzen, joan zirenek eta haien bilobek nola bizi izan zuten baizik: norekin ezkontzen ziren, zer dantzatzen zuten jaietan, nor onartzen zuten bazkide. Hori kontatzeko historiatik atera eta antropologian sartu behar da, galdera jada ez baita zer gertatu zen, zer den euskaldun izatea Atlantikoaren beste aldean eta hiru belaunaldi geroago.

Harrera-herrialdearekin elkarrizketan eraikitzen den nortasuna

Diaspora sakabanatutako populazio etniko gisa definitzen da, eta, Pedro J. Oiarzabalen hitzetan, «lurralde gabetua, bizi den herrialdeetako kultura nagusiari beti erreferentzia eginez nortasun kolektibo bat osatzen duena».²¹

«Erreferentzia eginez» horrek esan nahi du diasporaren nortasuna ez dela jatorrikoaren kopia izoztua, harrera-herrialdearekin elkarrizketan eraikitzen dela, eta horregatik daude diasporako euskal nortasunak herrialdeak bezainbeste. Egile berak gehitzen du komunitate horiek, «monolitiko edo homogeneo izatetik urrun, harrera-eskualde bakoitzean integratzen direla».²¹

Hizkuntza, arropa eta janaria: talde bat bereizten duten ezaugarriak

Lisa M. Corcostegui antropologoak, hain zuzen ere euskal dantzari eta etnizitate sinbolikoari eskainitako lan batean, azaltzen du nortasun etnikoa kulturaren alderdiak modu enblematikoan erabiltzean datzala, beste taldeetatik bereizteko, eta enblemarik ezagunenak ukigarriak direla: hizkuntza, arropa eta janaria.²²

Horiexek dira edozein euskal etxeren egitaraua betetzen duten gauzak: euskara eskolak, dantza bere jantziekin, sukaldaritza, pilota, mus. Kanpotik folklorea irudi dakiekeena, antropologiaren hitzetan, talde batek bere muga markatzeko duen tresneria da, eta etxea da enblema horiek erabilera bizian mantentzen diren tokia, ez erakusgai.

Fredrik Barthi eta Gloria Totoricagüenari jarraituz, ez da ezaugarria bera kontatzen duena, taldeak harekin marrazten duen muga baizik: etnizitatea atxikimendu bat da, norberaren identifikazioa testuinguru berri eta bereizgarri batean.²³

Euskaldunen artean ezkontzea: Idahora joandako emigranteak (1889-1934)

Muga hori ez zen hitzaldietan geratzen: erregistro zibiletik ere igarotzen zen. 1889 eta 1934 artean Idahora emigratu zuten 119 euskaldunetatik, 114 emakume euskaldunekin ezkondu ziren, eta bost baino ez kanpoan. Ahalordez ezkontzeak esan nahi zuen norbaitek ozeano bat zeharkatzen zuela ikusi gabeko pertsona batekin elkartzeko, eta horrela ezkondu ziren emigrante haietako asko.²⁸

Nor izan zitekeen bazkide: nola aldatu zen euskaldunaren definizioa 1877tik

Etxe bakoitzak muga hori non jartzen zuen haren izenetan eta estatutuetan irakurtzen da:

Iturriak: estatutuak eta izenak, ²⁴; azken lerroa, 6. kapituluan.¹⁴

Mende bat eta apur bat gehiagoan, kide izateko irizpidea lau probintzietan jaio eta espainola izatetik euskaldun sentitzera igaro zen. Eta urrats horietako bakoitza kanpoan eman zen: 1904an, Buenos Airesen, euskalduntzat hartzen zen jada Iparraldeko gurasoengandik Argentinan jaiotako biloba. Zazpiak bat diasporan praktikatu zen, etxean baino lehenago eta oztopo gutxiagorekin.

Hitzengatik ere eztabaidatzen zen, hitzek erabakitzen baitzuten nor zegoen barruan. Etxeetan, «vascongado» euskaldun ez-nazionalistaren izengoiti bihurtu zen azkenean, aurkarien arabera «bere aberria osotasunean onartzen ez zuenarena».²⁴

Egokitzen diren ohiturak: Estatu Batuetako euskal jaialdiak

2010ean, Renoko (Nevada) Zazpiak Bat Basque Club-en udako jaialdian landa-lana egiten ari zela, Pablo Orduna Portús antropologoak zahatotik edateko haurren lehiaketa bat ikusi zuen. Haurrek zukua edaten zuten, eta dotoreen egin eta gutxien zikintzen zenak irabazten zuen. Ordunak honela irakurri zuen: «tradizioaren berrinterpretazio berri bat, kulturaren praxi bat, desberdintasunean norbera baieztatzea».²¹

Tradizioa ez zen hondatu, jaso behar zuenari egokitu baizik. Beste euskal jaialdi batean, Elkon, Jesús «Jess» Goñi bertsolariak kantatu zuen, ondoren etorriko zirenek gauza bera gozatu ahal izan zezaten:

Eta Amerikan oraindik ere / gure ohiturak bizirik / dantzan eginez, harrijasotzen

Jesús «Jess» Goñi bertsolaria, Elkoko euskal jaialdian.²¹

Ikerketak berak definizioz hibridoa den bat-egite gisa deskribatzen du nahasketa hori, non «orainak iragana barnean duen».²¹

Zergatik ematen duen diasporak batzuetan Euskal Herria bera baino euskaldunagoa

Diasporaren eta Euskal Herriaren artean bi norabideetan doan arrotztasun bat dago. Kanpokoak kontatu ziotenaz bestelako Euskal Herria aurkitzen du, eta barrukoak Argentinako euskal etxe batean zaharra iruditzen zaion euskaltasun bat ikusten du. Ez da batzuk besteak baino euskaldunagoak direla, denboraren puntu batean bereizi zirela baizik: diasporak irteera-uneko irudia gordetzen du, jatorriko herrialdeak aldatzen jarraitu zuen bitartean.

William A. Douglassek eta Jon Bilbaok deskribatu zuten horrek zer suposatzen zuen itzultzen zenarentzat. Emigrante askok, itzultzean, oroimenean izoztuta eta aldatu gabe gorde zituzten familiaren eta herriaren irudiak aldatuta aurkitzen zituzten, eta horrek zaildu egiten zuen berriro txertatzea.²⁵

Hainbat nortasun aldi berean: Erronkaribarko artzainak

Ikerketa etnografiko berak Nevadako mendietan amaitu zuten Erronkaribarko artzainei jarraitu zien, eta haiengandik bi gauza ateratzen ditu. Lehena da elkarrizketatuek beren jatorri erronkariarra jartzen dutela edozein nortasun espainol, europar, euskaldun edo amerikarren aurretik.²¹ Nortasunak askotan haran edo herri mailan jarduten du, ez nazio mailan, eta norbait euskaldun baino lehen uztarroztar senti daiteke, eta, aldi berean, Renoko euskal klubean egon.

Bigarrena da kidetasun horiek ez direla elkarren baztertzaile, batu egiten direla. Haien nortasuna, dio ikerketak, «mutatu egin da eta oso gauza konplexu bihurtu da», ezaugarri erronkariar, amerikar, euskal-nafar eta hispanoen mosaiko bat, «non ez den inolako talkarik aurkitzen».²¹

Erronkaribarko euskarazko esaera bat distantziari buruz

Erronkariarrek esaera bat dute urrun eta hurbil aldi berean egoteko modu horretarako:

Dina abaño dina urrin.

Hurbil egonda urrun sentitzen duguna; eta urrun egonda hurbil sentitzen duguna.²¹