Euskal diasporaren historia

Erbestearekin ixten da diasporaren kontakizun klasikoa, baina ez emigrazioa. Bigarren Mundu Gerraren amaieratik hirurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdera arte beste korronte bat atera zen Euskal Herritik, aurreko hiruren desberdina. Ekonomikoa zen, batez ere Europara eta Australiara zihoan, eta ez zuen erakunderik atzean: ez zuen inongo gobernuk antolatu, ezta hamarkada batzuk lehenago sortutako etxeek hartu ere. Lan-kontratuen eta familia-kateen bidez mugitzen zen.

Paris. XX. mendean, Amerikak ia utzi zion Frantziako aldeko euskaldunak erakartzeari, eta haren lekua Pariseko eskualdeak hartu zuen. Mundu gerraren ondoren, gazteak hirietara joan ziren eta landa hustu egin zen: 1954 eta 1962 artean Nafarroa Behereko eta Zuberoako nekazaritzak bere langileen herena galdu zuen. Berrogeita hamarreko hamarkadaren hasieran iritsi zen Parisera euskal gazteen lehen belaunaldi ugaria. Lanpostu xumeetan aritzen ziren, parrokietan, etxeko zerbitzuan, udal-langile edo metroan, eta 1956an Maison Basque ireki zen haientzat. Hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadetan iparraldeko euskaldunak eta nafarrak iristen jarraitu zuten arrazoi ekonomikoengatik, eta hegoaldeko euskaldunak arrazoi politikoengatik (ikus Pariseko Maison Basque).³²

Australia. Helmugarik urrunena da, eta diasporaren historietan gutxien agertzen dena. Euskaldunak 1910 inguruan hasi ziren iristen, Queenslandeko iparraldean azukre-kanabera mozteko, eta olatu handia 1958 eta 1960 artean iritsi zen, Espainiako iparraldean antolatutako errekrutaketa batekin. Kontratuarekin iristen zenak bizpahiru urteko lana ordaindu behar zuen bidaia lagunduaren truke, Australiako Gobernuak erabakitzen zuen tokian. Haren lehen etxea etorkinen aterpetxe bat izan ohi zen; guztietan handiena, Bonegilla, 1947tik 1971ra egon zen zabalik. Askok herrialdeko herri-lan handietan amaitu zuten, eta hirurogeiko hamarkadaren erdialdean Australiako euskal kolonia 2.000 pertsona ingurukoa zen (ikus kanabera-mozleak).³³³⁴

Alemania eta Suitza. Urte haietan bertan atera ziren euskaldunak Europa erdialdera lanera. Suitzako euskal etxeak 2005ean oraindik honela deskribatzen zituen bere bazkide asko: «70eko hamarkadan lan bila emigratu zuten» euskaldunen seme-alabak.³⁵

Korrontea helmuga guztietan errepikatzen diren bi arrazoirengatik eten zen. Bata aldaketa teknikoa izan zen: azukre-uzta mekanizatu egin zen Australian, eta Estatu Batuetan artzain gutxiago behar ziren. Bestea, gehien pisatu zuena, Euskal Herriaren suspertze ekonomikoa izan zen, joatea errentagarri izateari utzi baitzion. 1976an, Estatu Batuetan kontratatutako 742 artzainetatik 106 baino ez ziren euskaldunak.³⁴³⁶