Euskal diasporaren historia

Bigarren olatua da itsasontziak bete zituena eta gaur egungo euskal etxeen mapa utzi zuena. Jada ez zen inperio baten zerbitzura zegoen langile kualifikatua ateratzen, beste irtenbiderik ez zuen jendea baizik: hasieran nekazariak, gero artisauak eta herri eta hirietako jendea. Aldirik biziena 1830 inguruan hasi zen, eta 1920 eta 1925 artean ahuldu.

Zergatik joan ziren: oinordetza, gerrak eta krisiak

Oinordetza: baserria osorik seme bakar bati pasatzen zitzaion

Azalpen nagusia Eusko Jaurlaritzak berak defendatzen du. Baserria ez zen banatzen: oinordeko bakar bati pasatzen zitzaion osorik, eta gainerako anai-arrebei hiru bide geratzen zitzaizkien, Eliza, armada edo Amerika. Askok hirugarrena hautatu zuten. Egile askok jasotzen duten azalpena da, eta indarrean dagoen legearen zioen azalpenean idatzita dagoena:

«Euskaldunak mundu osoan sakabanatuta daude aspaldiko mendeetatik. Asko dira fenomeno hori eragin duten arrazoiak, besteak beste abenturarako grina edo foru-oinordetzako sistema berezia, zeinak, maiorazgo araubidearekin, bigarren semeak beste bizibide batzuen bila joatera bultzatzen baitzituen; beste batzuetan arrazoiak sozialagoak eta politikoagoak izan dira, batzuetan premia eta ekonomia-eskasia egoeretatik eratorriak, eta beste batzuetan gerren eta erbestearen ondorioz.»

8/1994 Legea, maiatzaren 27koa, atzerriko euskal gizatalde eta etxeekiko harremanei buruzkoa, zioen azalpena (gaztelaniazko testutik itzulia)⁵

Beste historialari batzuek ez dute esaten gezurra denik, baina bai ez zela arrazoi bakarra izan, eta haien eragozpenak bi alde ditu. Lehena zehaztasunari dagokio. Ez zen egon euskal oinordetza sistema «bat», lege-multzo desberdin ugari baizik, oinordeko bakarraren figuran bat zetozenak; figura hori maiz nahasten da maiorazgoarekin (Antzinako Erregimeneko erakunde juridiko bat, harekin batera ezabatua). Bigarrena gertakariei dagokie: emigrazio handia egon zen banaketa desberdin hori indarrean ez zegoen tokietatik ere, hala nola Bizkaiko zuzenbide erkideko hiribilduetatik, Arabako Lautadatik edo Iparraldetik.²

Enbor-oinordetza eta oinordeko bakarra, beraz, euskal emigrazioaren benetako eragile izan ziren, legeak dioen eta bibliografiaren zati handi batek defendatzen duen bezala. Baina ez ziren bakarrak izan, lurra banatzen zen tokietatik ere joan baitzen jendea.

Beste arrazoi batzuk: karlistaldiak, soldadutza, nekazaritzako krisiak eta foruen galera

Oinordetzari beste arrazoi batzuk gehitu zitzaizkion. Ikertzaileek gehien aipatzen dituztenak gatazka karlista, soldadutzari uko egitea eta baserritik irtetea dira, eta data jakineko eragile zehatzak ere izan ziren, 1856-57ko artoaren krisia eta 1880tik aurrerako filoxera, adibidez.¹

Soldadutzak kontatu ohi dena baino gehiago pisatu zuen. Gerra karlistaren ondoren, euskal probintziak Estatuko gainerakoen parean geratu ziren soldadutza egiteko betebeharrean. Baina Gobernuaren kausa defendatu zutenak salbuetsi zituzten, eta horrela lebetako kupo guztiak karlisten gainera erori ziren. Hogei urte geroago salbuespenak indarrean jarraitzen zuen. Galtzaileen aldeko familia batentzat, seme bat soldadu joan behar izatea ez zen zori kontua, alde horretan egon izanaren ondorioa baizik.⁶

Zikloa foruen abolizioak itxi zuen. 1876ko uztailaren 21eko legea, Cánovas del Castillok bultzatua, lehen euskal etxeen sorrerarekin zuzenen lotzen den gertaera politikoa da: Buenos Airesko Laurak Bat hurrengo urtean jaio zen, eta erantzun esplizitu gisa.⁷

Nork emigratzen zuen: lehenik nekazariek, gero artisauek

Ez zen beti pertsona mota bera joan, ezta arrazoi berengatik ere. 1869ko Argentinako erroldan irakurtzen eta idazten ez dakiten euskaldunak dira nagusi, eta horrek bat egiten du batez ere nekazaria izan zen hasierako irteerarekin. 1895 aldera zenbakiak alderantzikatu egiten dira, eta iristen direnak gehienbat artisauak eta herri eta hirietako jendea dira, industrializazioaren arazoetatik ihesi.⁸

Iparraldea: Frantziako aldeko emigrazioa

Emigrazio handia Hegoaldetik kontatu ohi da, baina iparraldea berdin edo gehiago hustu zen. Argitxu Camus Etchecoparren arabera, 1832 eta 1891 artean 80.000 bat pertsona atera ziren Iparraldetik Ameriketara, eta goia 1850 eta 1880 artean jo zuten. Zifra pasaporteetatik abiatuta kalkulatua dago, eta egileak berak ohartarazten duenez, ez da guztiz fidagarria. XX. mendean korronte horrek norabidez aldatu zuen: Amerikak ia utzi zion iparraldeko euskaldunak erakartzeari, eta haren lekua Pariseko eskualdeak hartu zuen (ikus euskaldunak Frantzian).³²

Nora joan ziren: lehenik Argentinara eta Uruguaira, gero Txilera, Kubara eta Estatu Batuetara

Helmugak garaiekin batera aldatu ziren, eta elkarren segidan etorri ziren ordenak azaltzen du gaur egungo euskal etxeen mapa.

XVI. eta XVII. mendeetako marinelak, merkatariak eta funtzionarioak Ternuara eta Labradorrera, Mexikora, Perura, Karibera eta Filipinetara joanak ziren (2. kapitulua), eta Aro Modernoan Mexikora, Perura, Venezuelara eta Karibera joaten jarraitu zuten. XIX. mendearen hasieran Latinoamerikako independentzia prozesuek jarioa eten zuten, eta 1825etik aurrera indarrez berrabiatu zen. Hortik aurrera eta 1936ra arte, lehen helmuga Río de la Plata izan zen, Argentina eta Uruguai; gero Txile, Kuba, Puerto Rico eta Filipinak etorri ziren, eta mende amaieran, Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldea. 1936-39aren ondoren Venezuela, Kolonbia, Mexiko eta Dominikar Errepublika gehituko ziren.⁴

Bi pasartek bizitza propioa dute. Kaliforniako urre-sukarretik (1849) sortu zen euskal ardi-artzaintza Amerikako Mendebaldean. Eta askoz geroago, 1957 eta 1970 artean, Western Range Associationek artzain-kontratuetarako 5.000 eskaera baino gehiago izapidetu zituen, gehienak Nafarroakoak eta Bizkaikoak.

Artzain haiek ez zuten ofizioa etxetik ekarritako antzinako trebezia bati esker menderatzen. Artalde handiei buruz zekitenaren zati handi bat lehenago ikasia zuten, Hego Amerikako panpetan, askok lehenik hara emigratu baitzuten.