Euskal diasporaren historia

Euskal etxeak dira emigrazioak zutik utzi zuena. Iritsi berriak ziren emigranteek sortu zituzten elkarri laguntzeko, eta, askoz geroago, inoiz emigratu ez zuten ondorengoek. Zergatik jaio ziren, eta zergatik jarraitzen duten zabalik, garai bakoitzean erantzun desberdina du.

Lehen etxeak: elkarri laguntzea eta euskal nortasuna ez galtzea

Guztien artean lehena Montevideoko Laurak-bat izan zen, 1876an. Buenos Airesekoa hurrengo urtean jaio zen, eta etenik gabe jardunean jarraitzen dutenen artean zaharrena da.²⁸

Lehenago ere bildu ziren euskaldunak Euskal Herritik kanpo, baina beste helburu batekin: kofradia erlijioso eta ongintzazkoak ziren, ez emigranteen elkarte zibilak. 1612an Limako euskaldunek kapera bat erosi eta Hermandad de Nuestra Señora de Aránzazu sortu zuten, José de la Puente Brunke historialariaren arabera Ameriketako lehen euskal kofradia. 1715ean, ehun bizkaitar, gipuzkoar eta arabar baino apur bat gehiagok Congregación de San Ignacio sortu zuten Madrilen, gaur ere jardunean dagoena. Bietako batek ere ez zuen bilatu Laurak-bat haiek bilatu zutena: emigranteen kolonia bat biltzea, iritsi berriari laguntzea eta euskal nortasunari eustea gizatalde handiagoen aurrean. Hori 1876an hasten da (ikus Hermandad de Aránzazu eta Congregación de San Ignacio).³⁷³⁸ Etxe berrien helburua, apaingarririk gabe adierazita, hau zen: «inguruko euskaldunak batzea, etorkin berriei laguntza ematea, eta Euskal Herriarekin harremanak ezartzea».²⁸

Formula horren atzean bi behar zeuden, bata praktikoa eta bestea politikoa, eta bietako bat ere ez zen nostalgia. Praktikoa elkarri laguntzea zen: elkar laguntzeko sozietateak, estu zebilen herrikidearentzat. Politikoa Martín Errecabordek utzi zuen esanda, Euskal Echearen sortzaileetako bat eta lehen presidenteak, etxeak beste zertarako balio zuen azaldu zuenean: euskal gizataldea sozietate «espainol, frantses edo argentinarretan» sakabana ez zedin.¹¹

Koloniarik gabeko etxeak: XXI. mendeko diaspora

Etxeen azken uzta ez da inongo olatutan sartzen, ez baitago emigrante koloniarik atzean. 2004ko azaroan, Euskal Gizataldeekiko Harremanetarako Aholku Batzordeak egiaztatu zuen Euskal Herria jada ez zela emigranteen herrialde bat, baina jende gaztea ikastera edo lanera ateratzen jarraitzen zuela, askotan denboraldi baterako, eta ez zela lehengo helmugetara joaten (Amerika, Filipinak, Australia), Italia, Alemania, Irlanda edo Danimarka bezalako Europako herrialdeetara baizik, eta Txina bezalako helmuga berrietara. Batzorde berak ohartarazi zuen euskal etxearen eredu tradizionalak ez ziela talde horien beharrei erantzuten.³⁵

Irteera horretatik jaiotako etxeek ez dute zerikusi handirik lehengoekin. Erromakoa, 2002an sortua, ez da kolonia-etxe bat, italiarrei ere zuzendutako kultura zabaltzeko proiektu bat baizik. Shanghaikoa 2005ean jaio zen, euskal enpresekin hara joandako profesionalen eskutik. Eta Tokiokoan, lehen elkarteko bazkideen zati handi bat japoniarrak ziren.

Nor zen euskalduna eztabaidatzeko leku politikoa

Etxeak liskar baten agertoki ere izan ziren. 1877 eta 1899 artean haietaraino iritsi ziren azken gerra karlistaren gailurra, foruen abolizioa, foruzale malgu eta hertsien arteko zatiketa, 1880 inguruan hasitako berpizkunde kulturala, Nafarroako Gamazada, Sabino Aranaren «bizkaitarrismoaren» lehen urratsak, Nocedalen integrismoa eta 98ko krisia, eta horrek guztiak oihartzuna izan zuen lehen euskal etxeak bultzatu zituzten gizonengan.¹² Etxeen barruan, karlistak eta nazionalistak argi eta garbi egin zuten talka beren ideiengatik.¹³

Eztabaida horietatik gainerakoak markatu zituen erabaki bat atera zen, zazpiak bat lema hutsa ez ezik praktika ere bihurtu zuena: euskaldun guztiak izatea helburu, Espainiako aldetik edo Frantziakotik zetozen kontuan hartu gabe.¹¹

1980tik aurrera: emigranteen ondorengoek sortutako etxeak

1980tik aurrera aldatu egin zen etxeak nork sortzen zituen. Barnealdeko hirietan euskal etxeak sortzen hasi ziren, emigranteek ez, haien ondorengoek zabalduak. Haien zuzendariak eta bazkideak bigarren eta hirugarren belaunaldikoak ziren, euskal kulturaz gutxi zekiten eta nortasun-ezaugarri nagusitzat «euskal sentimenduaren funtsezko dosi bat» zuten.¹⁴

Ez ziren kasu solteak izan. 1985etik bakarrik, hogeita hemeretzi erakunde berri erregistratu ziren Argentinan, hamar Estatu Batuetan eta sei Uruguain, emigratu ez zuen jendeak egindako sortze-olatu oso bat.²⁸

Haiekin, diasporak jendea iristen jarraitzearen menpe egoteari utzi zion, eta barrutik berritu zen. Etxe horiek jada ez dute itsasontzitik jaisten dena hartzen, ez dira elkar laguntzeko sozietateak, ezta erbesteko gobernu bati eusten ere: inoiz emigratu ez zuten pertsonek eusten dituzten nortasun-erakundeak dira.

Prozesu osoarekin batera federatzeko bulkada bat etorri zen, eta oso goiz elkartu ziren etxeak erakunde zabalagoetan. 1956ko Congreso Mundial Vasco de Parísen Confederación de Entidades Vascas en América (CEVA) sortu zen, Argentinako FEVArekin, Txileko Federazioarekin, Centro Vasco de Caracasekin eta Montevideoko Euskal Erriarekin, eta 1973an North American Basque Organizations (NABO) jaio zen Estatu Batuetan.¹