Peru

Kapera bat San Franciscon

Hermandad de Aránzazu kofradia bat izan zen: Limako euskaldunek kapera baten, Ama Birjina baten eta elkarrekin ehortzeko kripta baten inguruan eraiki zuten erlijio- eta laguntza-elkartea. Batez ere hango merkatariek eutsi zioten, XIX. mendean ondasunak galdu zituen eta XXI. mendean bizitza publikora itzuli da.

Bilerekin hasi zen. XVII. mendearen lehen urteetatik, bizkaitar talde bat Limako San Agustin komentuan biltzen zen anaidia bat osatzeko asmoz. Urrats erabakigarria 1612ko otsailaren 13an etorri zen, «euskal naziotako zaldun kapare» talde batek notario aurrean sei herrikideri ahalmena eman zienean San Francisco elizako Encarnación kapera erosteko, anaiak eta haien ondorengoak ehorzteko kriptarekin. Ordaintzeko 10.000 peso biltzeko konpromisoa hartu zuten.¹

Ez zegoen aurrekaririk. José de la Puente Brunke historialariaren arabera, Lima izan zen Ameriketan euskal gizataldeak kofradia bat osatu zuen lehen tokia, Arantzazuko Andre Mariaren babespean.¹ Eusko Jaurlaritzak diasporaren elkarte-aurrekari garrantzitsuenen artean zenbatzen du.⁶

Forma ematea urteak kostatu zen: maiordomoen lehen hautaketa 1619an izan zen, eta behin betiko konstituzioak ez ziren 1635era arte amaitu.¹

Nortzuk izan zitezkeen anaiak eta zertarako zen

Sartzeko ez zen beharrezkoa Bizkaian edo Gipuzkoan jaioa izatea. Anaiak izan zitezkeen bi probintzia horietan jaio eta Liman bizi zirenak eta haien ondorengoak, baita Arabakoak, Nafarroakoak eta Kantauri itsasertzeko «lau hiribilduetakoak» ere: Laredo, Castro Urdiales, Santander eta San Vicente de la Barquera.¹

Anaidiak nahi zuena formula batean sartzen zen, «errukizko eta miserikordiazko egintzetan jardutea», eta praktikan esan nahi zuen gaixo pobreak bisitatzea, batez ere kanpotarrak, kartzeletan zeuden euskal-nafar jatorriko presoez arduratzea, eta lurralde haietatik Limara nor iristen zen jakitea, hari laguntzeko.¹ Haren konstituzioek, gainera, jurisdikzio zibil eta eliza-jurisdikzio orotik salbuetsitzat jotzen zuten.¹

Konstituzio horiek berek beren garaiko aurreiritziak zeramatzaten: ehorzketatik kanpo uzten zituzten Inkisizioak zigortutako judu edo mairu baten ondorengo «orbanduak», edo mulata, indiar edo beltz batekin ezkondutakoak.¹ Eta anaidiaren agiriek jasotzen dute esklaboak izan zituela bere kaperaren zerbitzura.¹

XVIII. mendeko Limako euskal merkatariak

XVIII. mendean izan zuten Arantzazuko anaiek pisurik handiena Peruko ekonomian.¹ Alberto Flores Galindo historialariak mende horren amaierako Limako goi-klaseko berrogeita hamar pertsona nagusien zerrenda egin zuen: hogeita sei penintsularrak ziren, eta horietatik hamabost euskaldunak edo nafarrak, Perun jaiotako euskaldunen beste seme batzuk kontatu gabe.¹

Denak ez ziren maila berera igo. Martín de Osambela nafarrak, 1754an Uitzin jaioak, fortuna handia egin zuen, eta hala ere ez zen goieneko esparruetara iritsi, seguruenik familia kreole handi batekin ezkondu ez zelako. Querejazutarrak, aldiz, hiriko familia boteretsuenetako bat izan ziren: Antonio de Querejazu y Uriarte, Arrasatekoa (Mondragón), anaidiaren maiordomoa eta Tribunal del Consulado de Limaren priorea izan zen, eta haren semea Audientziako entzule zaharrena izatera iritsi zen.¹

Gangaren ixtetik gaur arte

XIX. mendeak, bata bestearen atzetik, kripta eta ondasunak kendu zizkion anaidiari. 1808an, Limako Hilerri Nagusia ireki zenean, elizetako gangak itxi ziren: maiordomoek 1693tik han zegoen brontzezko hilarria kendu zuten, eta anaidiak nitxoak jaso zituen hilerrian truke.¹ 1865ean, Mariano Ignacio Prado presidentearen dekretu batek Limako anaidien eta kofradien ondasunak Sociedad de Beneficencia Públicari eman zizkion.¹

Laurehungarren urteurrenarekin itzuli zen bizitza publikora, 2012an, eta hurrengo urtean ekitaldiak antolatu zituen Peruko zortzi hiritan.⁹¹⁷ 2019an Limako Arantzazu Euzko Etxea bultzatu zuen, Eusko Jaurlaritzak gaur euskal etxe gisa aitortzen duena.¹⁰¹⁵