Peru

Bergaran sinatutako gonbidapen bat

Talambo gaizki atera zen emigrazio antolatu baten historia da: Gipuzkoako hirurehun bat pertsona, Peruko hazienda bat lantzeko kontratuarekin ozeanoa zeharkatu zutenak, hiru urte geroagoko liskar armatu bat eta Espainiaren protesta diplomatikoan amaitu zen auzi bat.

Dena Peruren behar batekin hasi zen. XIX. mendearen erdialdean haren nekazaritzak eskulana falta zuen, eta gobernuak atzerriko kolonoak erakarri nahi zituen; saiakera gisa, mila kolono espainiarren sarrera baimendu zuen.²

Lehen espedizioa Manuel Salcedo hazendatuak negoziatu zuen, Chiclayo probintziako Talamboko haziendaren jabeak, Ramón Azcárate bazkide gipuzkoarrarekin. 1859ko urriaren 27an, Bergaran, Azcáratek gonbidapen bat sinatu zuen Gipuzkoako nekazarientzat: hirurehun bat pertsona bilatzen zituen, familiatan, euskal kapilau, mediku eta maisuarekin joango zirenak zortzi urtez kotoia lantzera.²

Bidaia

Onartu zuten familiak Getarian eta Bordelen bildu ziren, eta 1860ko apirilaren 14an L’Asie itsasontzi frantsesean ontziratu ziren. Pasaporteen arabera, 95 gizon, 49 emakume eta 125 haur zihoazen. 92 egun behar izan zituzten El Callaora iristeko, eta zeharkaldian beste hiru haur jaio ziren.² 1860ko abuztuaren 1ean iritsi ziren haziendara.²

Biharamunean hasi ziren arazoak. Kolonoek ez zekiten kotoia lantzen, eta behin betiko kontratuak, Talambon 1860ko abuztuaren 6an sinatuak, familiek eskatzen zituzten aldaketak jaso behar izan zituen jada.²

1863ko abuztuaren 4a

Salcedoren eta kolonoen arteko gatazka hiru urte geroago lehertu zen. 1863ko abuztuaren 4an, Marcial Miner kolonoarekin eztabaida baten ondoren, haziendako maiordomoak gizon armatuak kontratatu zituen Chepén herrian, eta horiek Salcedoren etxean sartu ziren Minerren bila. Euskaldunak eragozten saiatu ziren, eta tiroketa bat eta arma zuriekin borroka bat izan ziren. Juan Miguel Ormazábal kolonoa hil zen, eta bost kolono larri zauritu ziren, horien artean Miner eta espedizioko administratzailea, Julián Fano.²

Auzitegietan gero gertatu zena gora-behera bat izan zen. Chiclayoko epaileak bi kolono euskaldun zigortu zituen; La Libertadeko Goi Auzitegiak epaia baliogabetu eta Salcedo auzipetzeko agindu zuen; eta 1864ko otsailean Auzitegi Gorenak, bere aldetik, La Libertadekoa baliogabetu zuen.² Azken erabaki horrek protestak eragin zituen Espainiako kontsulatuaren eta Luis Hernández Pinzón almirantearen aldetik; haren eskuadra kostaren parean nabigatzen ari zen, eta itsasontzi bat bidali zuen Pacasmayora haziendatik ihes egindako kolonoak jasotzera.²

Horregatik du Talambok bere kolonoetatik haragoko pisua. Rodolfo Aguado Cantero historialariak urte haietako gatazka espainiar-peruarraren aurrekaritzat aurkezten du, eta adierazten du Espainian gertakaria propaganda-helburuekin erabili zela, Perun, berriz, ez prentsa ez gobernua ez zirela ezkutatzen saiatu.²