Australia

Hemen kontatzen dena kontratazio bat da: kanaberarako besoak behar zituzten gobernu batzuk, herrikideen bila Bizkaira itzuli zen euskal nekazari bat eta munduaren beste aldera kanabera ebakitzera joan ziren ehunka gizon. Gehienak itzuli egin ziren, eta Euskal Herrian elkarteak sortu zituzten emigrazio hura ahaztu ez zedin.

Inghameko nekazari bat herrikideen bila doa Bizkaira

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Australiako azukre-industria besorik gabe geratu zen: australiar gutxik zuten interesa hain lan gogorrean, eta gainera denboraldi batean baino ez zirauenean. Nekazariek laguntza eskatu zieten Queenslandeko eta Commonwealtheko gobernuei, eta haiek kontratatzaileak bidali zituzten Europara, batez ere Italia hegoaldera. Horietako bat Ingham aldeko euskal nekazari bat izan zen, Alberto Urberuaga, Bizkaira bidaiatu zuena bere herrikideak kontratatzera.⁴

Espedizioek «Emu», «Eucalyptus» eta «Kangaroo» izena izan zuten. Zenbat joan ziren, nori galdetzen zaion. Douglassek guztira 712 gizon aipatzen ditu, horietako batzuk ez euskaldunak, azukre-kanabera ebakitzeko kontratatuak. Totoricagüenak, Urberuaga bera elkarrizketatu zuenak, beste zifra batzuk ematen ditu: 1958an Australiako bi immigrazio-agentek harekin bidaiatu zuten Espainia iparraldera eta 159 langile kontratatu zituzten; 1959an beste 169 atera ziren; eta 1958 eta 1960 artean 387 pertsonak emigratu zuten Australiara.² El Diario Vasco-ren arabera, hiru ontzik eraman zituzten: Toscana-k, Monte Udala-k eta Montserrat-ek.⁹

Gizonen atzetik, gutxienez, emakume euskaldun ezkongabeen talde bat atera zen. Printzipioz etxeko langile gisa aritzera zihoazen, eta espero zen han haiekin ezkonduko zirela eta mutil ezkongabeak Australian geratuko zirela, itzuli beharrean.⁴ Totoricagüenak Plan Marta dokumentatzen du: hautatutako emakumeek Madrilen elkarrekin bizi ziren eta bi asteko ingeles-eskolak jasotzen zituzten bidaiatu aurretik. Lehenago azterketa mediko bat pasatzen zuten, biluzik, Australiako eta Espainiako funtzionarioen aurrean, eta izapide hori berak bildutako oroitzapenik gogorrenen artean dago.²

Trebonne, pilota eta San Ignazio

Kanabera-soroan koadrilan egiten zen lan, eta koadrilak kidetasunaren arabera osatzen ziren: jada kokatuta zegoenak Bizkaiko senideei eta lagunei deitzen zien. Euskal ebakitzaileak gutxi ziren, baina oso bilatuak, indartsuak, eramanak, zintzoak eta betetzaileak zirelako ospea baitzuten. Destajuan kobratzen zen, eta, beraz, bere onena ematen zuen koadrila batek aurrezki dezente bil zezakeen denboraldi bakar batean.⁴

Ebakitzetik kanpo pilota zegoen. Mendiolea Uriguen familiaren etxean, hormigoizko horma garai batek egin zuen frontoiaren lana 1959an Trebonnekoa eraiki zen arte.² Inghamen, uztailaren 31 guztietan, Loiolako San Ignazio egunean, euskaldunek euskal jaialdi bat ospatzen zuten, eta 1958an ebakitzaileekin iritsitako euskal apaiz bat North Queenslandeko komunitate espainiarraren kapellau ibiltari izendatu zuten.⁴ Hortik sortu zen denborarekin North Queenslandeko Spanish Society, azentu katalan eta euskaldunez ekitaldiak antolatzen jarraitu zuena.⁴

Johnny Mendioleak hirurogeiko hamarkadaren erdialdean egin zuen kontua: bere familiak paperak sinatu zituen 120 bat euskaldunek emigra zezaten, eta Bigarren Mundu Gerraren amaieratik 1967ra arte Espainiatik iritsitako 1.000 bat pertsona joan ziren Trebonne aldera bizitzera, horietatik %85 euskaldunak.²

Itzulera

Gerraosteko kanabera-ebakitzaile gehienak Europara itzuli ziren azkenean.⁴ 1994an Nafarroako itzulitako talde batek Asociación Navarra Boomerang sortu zuen, Nafarroako Gobernuak urte hartako irailaren 29an onartu zuena, eta 1995eko urtarrilaren 14an laurogeita hamar bat itzulitakok Villafrancan egin zuten beren lehen topaketa.² 2018an Bizkaian jaio zen Euskal Australiar Alkartea, Amaia Urberuaga Inghamen jaiotako euskal-australiarra buru zuela, Euskal Herrian Amerikakoa baino ezagutza txikiagoa duen emigrazio bat ezagutarazteko eta ikertzeko. Haren lehen ekitaldiak 250 bat pertsona bildu zituen Gernikan 2018ko azaroan.⁸