Australia

Euskaldunen Australiarako emigrazioa ofizio baten historia da: azukre-kanabera ebakitzea Queensland iparraldean. 1910 inguruan hasi zuten marinel batzuek, iparraldean ebakitzaileak behar zituztela jakitean Sydneyn beren ontzia utzi zutenek; ehunka herrikideri abala ematen zieten familiek elikatu zuten; eta 1958 eta 1960 artean iritsi zen bere unerik gorenera, Espainia iparraldean antolatutako kontratazio batekin. Kontratuarekin iristen zenak bi edo hiru urteko lanarekin ordaintzen zuen bidaia, Australiako Gobernuak erabakitzen zuen tokian, eta asko kanabera-soroetatik urrun amaitu zuten, herrialdeko herri-lan handietan. Hirurogeiko hamarkadaren erdialdean kolonia bi mila pertsona ingurukoa zen. Uzta mekanizatzeak eta euskal ekonomia suspertzeak itxi zuten zikloa, eta emigrazio hartatik atera ziren Australiak izan zituen hiru euskal elkarteak.

Lehenago ia ezer ez zen izan. William A. Douglassek arrasto gutxi aurkitzen du XIX. mendeko Australian euskaldunez: garai hartako erroldak euskal abizeneko espainiar eta frantziar gutxi batzuk baino ez ditu jasotzen, eta ez dago kolonia egonkorrik izan zenaren berririk.⁴

Azukre-industriak ireki zuen bidea. 1907an geldiarazi egin ziren Pazifikoko uharteetako langileak, «kanaka» deituak, italiarrekin ordezteko saioak, eta kontratatzaileek Europa hegoaldera zabaldu zuten bilaketa. 104 katalan kontratatu zituzten Ingham eta Innisfail aldeetan kanabera ebakitzeko, eta haiekin hasi zen presentzia espainiarra North Queenslanden.⁴ Euskal-australiar batzuek uste dute herrialdeko lehen euskaldunak Lekeitioko marinelak izan zirela, 1910 inguruan Sydneyn (agian katalanen bidez) iparraldean ebakitzaileak behar zirela jakin, ontzia utzi eta hara joan zirenak.⁴³

1910 eta 1930 artean ebakitzaile batzuek nahikoa aurreztu zuten beren kanabera-lurrak erosteko. Inghameko Badiola eta Mendiolea familiek ehunka euskaldunen abalak eman zituzten, eta haiek Australian kokatu ondoren itzultzen zuten fidantza. Gehienak, hala ere, Europara itzultzen ziren aurreztutakoarekin.⁴ Gero hamabost urteko geldialdia etorri zen: Depresio Handiak, Gerra Zibilak eta Bigarren Mundu Gerrak ia eten zuten euskaldunen Australiarako emigrazioa.⁴³

Olatu handia 1958 eta 1960 artean iritsi zen, Queenslandeko kanabera-soroetarako Espainia iparraldean egindako kontratazioarekin (ikus kanabera ebakitzaileak).⁴ Kontratuarekin iristen zenak bi edo hiru urteko lana eman zuen lagundutako bidaiaren truke, Australiako Gobernuak erabakitzen zuen tokian. Lehen ohea etorkinen aterpetxe batean izaten zuen, eta handiena Bonegillakoa zen, Victoria ipar-ekialdean, 1947an ireki eta 1971 arte erabili zena, Totoricagüenak Estatu Batuetako Ellis uhartearekin alderatzen duena.²

Asko kanaberatik urrun amaitu zuten, herri-lan handietan: Snowy Mountainseko konplexu hidroelektrikoan, Hego Gales Berrian, 1949an hasia; Mount Isako meategietan eta eraikuntzan; Wollongong eta Port Kemblako altzairu-lantegietan. Haietan lan egiteko sindikatuan afiliatu behar zen.²

Hirurogeiko hamarkadaren erdialdean Australiako euskal kolonia 2.000 pertsona ingurukoa zen, North Queensland, Athertongo goi-lautada (han batzuek tabakoa landatu zuten), Hego Gales Berriko eta Victoriako landa-barrutiak eta Sydney, Melbourne, Brisbane eta Perth hirien artean banatuta.⁴³ Orduan itxi zen zikloa. Uzta mekanizatzeak lanik gabe utzi zituen ebakitzaileen taldeak, eta aldi berean euskal ekonomia suspertzen ari zen: itzultzen zirenak joaten zirenak baino gehiago ziren jada.⁴