Dominikar Errepublika

1939ko erbesteak euskal kolonia txiki bat ekarri zuen Dominikar Errepublikara, ia guztientzat igarobide soila izan zena, eta Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat, 1939tik 1948ra jardun zuena. Hartaz dakigun ia guztia bere ordezkarietako batek kontatu zuen, Jesús de Galíndezek, lekuko gisa idatzi baitzuen.

Atea zabaldu zuen herrialde bat

1939aren amaieran eta 1940an, Dominikar Errepublika errefuxiatu politiko askoren igarobide bihurtu zen. Galíndezen arabera, herrialdeak libreki onartu zituen errefuxiatu guztiak, Ameriketako beste herrialde batzuek, baita Mexikok ere denbora batez, ateak ixten zituztenean. Lau hilabetetan ia 5.000 iritsi ziren, eta herrialde txiki eta baliabide gutxikoa gainezka geratu zen.²

Euskaldunak ehun eta ehun eta berrogeita hamar artean izan ziren, eta ia guztientzat uhartea hori izan zen, igarobide bat: berehala jarraitu zuten bidaia Venezuelara, batzuk gero Ameriketako beste herrialde batzuetara joan ziren, eta berrogeita hamarren bat baino ez zen geratu.² Berrogeita hamar horien artean, Manolo Pascual eskultore bilbotarrak Escuela Nacional de Bellas Artes zuzendu zuen, Alfredo Lagunilla ekonomialariak goi kargu bat izan zuen Secretaría del Tesoroan, eta Manuel Martínez de Ubago doktoreak medikuntzan jardun zuen.² Galíndez bera Escuela Diplomática y Consularreko katedraduna izan zen, eta Instituto de Legislación Americana Comparada de la Universidad de Santo Domingoko idazkaria.²

Ordezkaritza (1939-1948)

Euskal ordezkaritza 1939aren amaieran antolatu zen, iristen ari ziren errefuxiatuei laguntzeko. Lehen ordezkaria Eusebio de Irujo izan zen; 1940ko apiriletik 1946ko urtarrilera arte, Jesús de Galíndez, eta 1946ko otsailetik aurrera, Manuel Martínez de Ubago.² Sanz Goikoetxeak eta Álvarez Gilak osatzen dute historia. Irujo Venezuelara aldatu zuten 1940aren amaieran. Euskal ordezkariak ia diplomatikoa zen entitate gisa aitortuak izaten saiatu ziren, eta horrek talka eragin zien Espainiako gobernuarekin eta dominikarrarekin. Ordezkaritza 1948an itxi zen, Trujilloren diktadurarekiko desadostasunak konponezin bihurtu zirenean.³

Errefuxiatuen uholdea igarota, idazten du Galíndezek, eginkizuna euskal koloniarekin, agintari dominikarrekin eta gorputz diplomatikoarekin harremanak izatera mugatu zen. Ekitaldi garrantzitsuenak Aguirre lehendakariaren bisitakoak izan ziren, 1942ko urrian.² Bisita hartako oturuntzaren berri gutun batean geratu zen. Lau bandera zeuden: dominikarra, katalana, errepublikano espainiarra eta euskalduna. Erbesteko familia guztietako ordezkariek hitz egin zuten, eta, bere txanda iritsi zenean, Aguirrek bi aldeei banatu zizkien errietak.³

Marinelak

Herrialdeko bi ontzi nagusiak euskaldunek gidatzen zituzten, eta biak hondoratu ziren, torpedoz joak, mundu gerran. Presidente Trujillo-ren kapitaina José Urrutxua zen, gernikarra, eta lehen makinista haren iloba Txomin de Urrutxua, hondoratzean hil zena. San Rafael-en kapitaina Juan Beotegi zen, mundakarra, eta haren lehen ofiziala, Alejandro de Solaetxe barakaldarra, hura ere hil zen. Hiletara Errepublikako presidentea, agintariak eta euskal ordezkaria joan ziren.²

Galíndezek beste bi izen dominikarrekin amaitzen du bere testua. Aguirre lehendakaria Berlinen egon zen bitartean, pertsonalki gehien lagundu ziona Roberto Despradel ministro dominikarra izan zen, eta Andrés Pastoriza Washingtongo ministro dominikarrak haren gutunen bitartekari lan egin zuen.²