Belgika

Hemen harrera bat kontatzen da: gehienak Euskaditik ateratako milaka haurrena, gerra familia belgikarren etxeetan igaro zutenena, apaiz eta maisu euskaldunak haiei adi zeudela, eta haien itzulerarena, mila baino gehiagok egin ez zutena.

Zergatik Belgika

Gerra Zibilean 30.000 adingabe baino gehiago ebakuatu zituzten Frantziara, Belgikara, Erresuma Batura, Danimarkara, Herbehereetara, Mexikora eta Sobietar Batasunera. 5.000 inguru Belgikara joan ziren: Frantziak bakarrik hartu zituen gehiago, eta «Errusiako haurrak» baino gehiago izan ziren, 3.000 ingurukoak izan baitziren haiek. Garai hartan iritsi zirenetako gehienak Euskaditik atera ziren, tropa frankistak aurrera zihoazen bitartean.²

Hainbeste familia belgikarrek etxea zabaldu izanak herrialdea egituratzeko moduarekin zuen zerikusia. Frank Caesteckerrek eta Víctor Fernández Sorianok azaltzen dutenez, Belgika hiru «zutabetan» antolatuta zegoen, katolikoan, sozialistan eta liberalean, eta egitura horrek, gerrak iritzi publikoan izan zuen oihartzunarekin batera, mugiarazi zuen herritarrak. Han familietan hartzea izan zen araua, eta ez zentro eta egoitzetan, Erresuma Batuan, Danimarkan edo Sobietar Batasunean bezala. Merkeagoa zen, eta elkartasunetik adopzio-nahiraino zihoazen arrazoiei erantzuten zien.²

Batzordeak

Haurrak ez ziren bide bakar batetik iritsi: korronte bakoitzak bere batzordea izan zuen. Sozialistek harrera-familien zerrenda luze bat zuten jada 1937ko apirilean, eta Comité national pour l’hébergement des enfants espagnols en Belgique-ren bidez hartu zituzten haurrak, agintari errepublikanoekin elkarlanean. Lehen taldeak Frantziatik iritsi ziren trenez, beren maisuekin, eta 1937ko udaberrian eta udan batzorde horrek hainbat ehun haur hartu zituen.² Komunistak Nazioarteko Sokorri Gorriaren bidez batu ziren, eta 292 hartu zituzten 1937ko udan.²

Katolikoak beste bide batetik iritsi ziren. Mateo Múgica Gasteizko gotzainak Van Roey kardinalari, Belgikako primatuari, dei bat helarazi zion haurrak hezkuntza- eta erlijio-arrazoiengatik hartzeko, eta Belgikako Elizak orduan Obra Infantil Vasca sortu zuen (Œuvre des Enfants basques, Baskisch Kinderwerk). 1937ko udan zehar 1.265 haur hartu zituen, denak Euskaditik, erlijiosoek lagunduta. Frantziako bere pareko erakundearekin lan egiten zuen, Comité national catholique d’aide aux Basques-ekin, eta, beraz, harekin ateratzen ziren haurrak Frantziako zentroetatik igarotzen ziren lehenik, Belgikara edo Suitzara bidea jarraitu aurretik.²

Haur euskaldunekin hogeita hamar bat apaiz eta hogei bat maisu eta maistra joan ziren, eta, arlo espiritualean artatzeaz gain, haien bizi-baldintzak zaintzen zituzten. Hizkuntza gal ez zezaten, txangoak eta igandeetako eskolak antolatzen ziren, eta Radio Flandes irratiak haurrentzako saio bat ere eman zuen gaztelaniaz.²

Aberriratzeak

Itzulera laster eskatu zen. 1937an Euskadi erori ondoren, agintari frankistek eta Falangeak «lapurtutako haurrak» deitzen zituztenak itzultzeko eskatu zuten. Lehenak Gorlizko ospitaleko 109 haur gaixo izan ziren, Frantzian harrera izan zutenak, eta erregimenaren propagandak ederki baliatu zuen haien itzulera. Belgikan, Jansen bikarioak, Obra Infantil Vascaren arduradunak, Bilbora bidaiatu zuen 1937ko abuztuan bere ardurapeko haurren zerrenda batekin. Zerrenda euskal prentsan argitaratu zen, eta gurasoei dei egin zitzaien bulego batetik igaro zitezen aberriratzea izapidetzeko.²

Operazio handia 1939an iritsi zen. Gurutze Gorriak sei tren alokatu zituen, eta Comisión Neutral de Repatriación batek geratzen zirenen zati handi bat itzuli zuen Espainiara. Zenbat izan ziren zehaztea zaila da, egileek ohartarazten dutenez, hainbat batzorde izan zirelako, haur «euskaldunen» eta «espainiarren» arteko bereizketa nahasia delako, eta batzuetan gurasoekiko berrelkartzea Frantzian gertatu zelako, errefuxiatuen kanpamentuetan. Hala ere, kalkulatzen dute 1939an Obra Infantil Vascako 558 haur itzuli zirela eta Comisión Neutralak seguruenik 2.660 baino gehiago aberriratu zituela.²

Mila baino gehiago, ordea, Belgikan geratu ziren betiko.²