Brasil

Brasil ez zen euskal emigrazioaren helmuga handietako bat izan, eta haren komunitatearen zati handi bat ondoan gertatzen zenak azaltzen du: herrialdearen hegoaldeko euskal familia asko lehenago Río de la Platara joan eta gero muga zeharkatu zuten emigranteen ondorengoak dira. Zeharkako etorrera horri beste bi gehitzen zaizkio: presentzia zahar eta sakabanatu bat, São Paulo bere ikastetxetik jaio zitzaion XVI. mendeko jesuitarekin hasten dena, eta XX. mendearen hasierako São Paulo industrialean finkatu ziren euskaldunak. Gerra Zibileko erbesteak ia ez zuen aztarna instituzionalik utzi, eta gaur erregistroak bi entitate aitortzen ditu.

Presentzia zahar hori erlijioso batekin hasten da. José de Anchieta jesuita, Urrestillako (Azpeitia) gipuzkoar baten semea, XVI. mendearen erdialdean iritsi zen Brasilera eta Piratiningako ikastetxea sortu zuen, São Paulo jaio zen ikastetxea (ikus Brasilgo historiako euskaldunak).⁴

Elkarteak hiru mende geroago iritsi ziren. Eusko Jaurlaritzaren arabera, 1860ko eta 1870eko hamarkadetan euskal elkarteak sortzen hasi ziren euskal immigrazioa handiena zen herrialdeetan, eta Brasil haien artean zegoen: 1881ean Euskaldunak Orok Bat elkartea bazegoen Río de Janeiron.²

Hegoaldeak beste historia bat du, eta muga zeharkatuz iristen zen hara. Rio Grande do Sul, Uruguairekin eta Argentinarekin muga egiten duen estatua, bertako euskal etxearen arabera, agian Brasilen euskaldun gehien biltzen dituena da. Asko 1840 eta 1875 artean Río de la Platara emigratu eta handik Brasilgo hegoaldera igaro ziren euskaldunen ondorengoak dira.⁶ Pelotasen eta eskualde osoan euskal jatorriko familia asko bizi dira, Uruguaitik gertu daudelako.⁷

São Paulok beste batzuk erakarri zituen. 1890 eta 1916 artean Europako milioika etorkin iritsi ziren hara, eta euskaldun batzuek estatuaren mendebalderantz jarraitu zuten. Industrializazioarekin, 1915 aldera, Balbino Guisasola bezalako euskaldunek lantegiak eta dendak ireki zituzten.¹

Gerra Zibilak, aldiz, ia ez zuen aztarna instituzionalik utzi Brasilen. 1942an Eusko Jaurlaritzak erbestean ordezkaritzak aurreikusi zituen Brasilen, Paraguain eta Bolivian, baina ez da aurkitu Brasilgoa inoiz martxan jarri zenik erakusten duen dokumentaziorik.³