Erresuma Batua

Londres Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat baino gehiago izan zen. Bigarren Mundu Gerraren lehen urteetan, Jaurlaritza sakabanatuta zegoela, euskal erbesteari handik eutsi zitzaion, eta han jaio zen botere-hutsunea saihesteko sortutako erakundea.

1936ko ordezkaritza

Parisekoa baino hilabete batzuk geroago, eta gerra oraindik Euskal Herrian zegoela, Eusko Jaurlaritzak Espainiako Estatutik kanpo izan zuen bigarren ordezkaritza Londresen hasi zen lanean. Eneko Sanz Goikoetxearen eta Óscar Álvarez Gilaren arabera, bi arrazoirengatik aukeratu zuten hiria. Bata zen Britainia Handiak gerra leundu eta armada matxinatuak euskal portuei ezarritako blokeoa kenduko zuelako itxaropena; bestea, haur errefuxiatuen harrera, hura koordinatuko zuen egitura bat behar zuena.²

Ordezkaritza 1936ko abenduan kokatu zen Hobart Placeko 7-9 zenbakian, Eaton Squaretik gertu. José Ignacio Lizasok zuzendu zuen, Ángel Gondra idazkari zela eta Antonio Gamarra eta Jesús Hickman Urrutia laguntzaile zituela. Bere lanaren zati bat propaganda zen: Euzko Deya-The Voice of the Basques-en bertsio britainiarra argitaratu zuen, 1938ko uztailetik irailera baino iraun ez zuena.²

Consejo Nacional de Euzkadi (1940)

Mundu gerra lehertu zenean, Londresekoa izan zen geldiarazi ez zen Europako ordezkaritza bakarra. Alderantziz: gerraren lehen bi urteetan erbesteko euskal egitura instituzionalaren erdigunea izan zen, Jaurlaritza sakabanatuta eta lehendakaria aurkiezin zegoenean. Botere-hutsunea saihesteko, Manuel de Irujo sailburuaren ekimenez, behin-behineko erakunde bat sortu zen ordezkaritzaren egoitzan 1940ko uztailean, Consejo Nacional de Euzkadi, «Al pueblo vasco» izeneko adierazpen batekin aurkeztu zena publikoki.²

Kontseiluak Foreign Officearekiko harremanak areagotu zituen, eta euskal erbestearen ekarpena eskaini zion aliatuen ahaleginari. Ez zen kontrabotere bat izan: haren erabakiak Eusko Jaurlaritzak bere egin zituen gero, berrosatu zenean.²

Lizaso ordezkaritzaren buru izan zen 1937tik 1945era, eta Irujo ezohiko ordezkari 1940 eta 1946 artean. Gero Ángel Gondrak zuzendu zuen, han idazkari gisa hasia zenak, 1945etik 1954ra.²