Kuba

Kuba izan zen, Félix Luengo historialariaren arabera, euskal emigrazioaren hirugarren helmuga nagusia Ameriketan, Argentinaren eta Uruguairen ondoren, eta guztien artean merkataritzakoena: uharteko euskaldunak merkatariak eta artisauak ziren batez ere, eta, XIX. mendean, kolonia-administrazioko goi karguak eta lur-jabe handiak. Ez ziren Habanan pilatuta bizi, ehun herritik gora barreiatuta baizik. 1898ko gerrak amaiera eman zion kolonia hari: batez ere egoera onenean zeuden familiak joan ziren. Geratu zena XIX. mendeko ongintzazko elkarte bat izan zen, XXI. mendera ixteko zorian iritsi zena eta, suspertu ondoren, 2017an bere 140. urteurrena bostehun bazkide baino gehiagorekin ospatu zuena.²

XVIII. mendean eta XIX. mendearen hasieran, Kubara iristen zen euskalduna merkataritzan aritzeko joan ohi zen, Real Compañía de La Habanaren arrastoan, kapital gehiena euskalduna zuen merkataritza-konpainia baten itzalean. Beste asko artisauak ziren, arotzak batez ere, eta ia denak Habanan bizi ziren. 1800 eta 1830 artean, Archivo de Indiasko ontziratze-lizentzien arabera, euskaldunak uhartera igaro ziren espainiarren %13 inguru ziren.²

XIX. mendean gorago igo ziren. Kolonia-administrazioko goi karguetan eta merkatari eta lur-jabe handien artean izan ziren euskaldunak eta nafarrak; Juan Bosco Amoresen arabera, 1833 eta 1865 artean 126 merkatari euskaldun zeuden erregistratuta Kuban, gehienak Habanan.¹ Haien pisu erlatiboa, ordea, jaitsi egin zen kanariarrak, asturiarrak eta galiziarrak saldoka iritsi zirenean: 1859an 3.842 euskal-nafar kalkulatzen ziren uhartean, espainiarren %4,6.² Hala ere, Kubak erakartzen jarraitzen zuen. Emigranteen erregistro ofizialaren arabera 1885 eta 1895 artean Ameriketara atera ziren hamar mila bat euskaldun eta nafarretatik, hiru mila inguru, ia %30, Kubara joan ziren.¹

Gerrara ere joan ziren. 1869-1870ean, Junta de Comercio de Bilbaoren ekimenez, Tercios Vascongados sortu ziren, Kubako gerrarako boluntario-gorputz bat. Mila gizon baino gehiagok hartu zuten parte, eta 1873a baino lehen gutxienez bostehun hilak ziren.¹

Kubako euskaldunak 1899an

1898ko gerraren eta Parisko Itunaren ondoren, Kubako Secretaría de Estado y Gobernaciónek Registro General de Españoles bat egin zuen 1899an, Archivo Nacional de Cuban gordetzen dena. Luengok sakon aztertu zuen, eta hari esker hurbiletik ikus daiteke euskal gizataldea kolonia amaitzen ari zen unean.²

Erregistroak euskal eta nafar probintzietan jaiotako 2.455 familiaburu jasotzen ditu: 1.139 bizkaitar, 741 nafar, 390 gipuzkoar eta 183 arabar. Kubako euskaldunak gehiago ziren, erregistroak ez baititu zenbatzen emazteak eta seme-alabak, ezta Espainiako nazionalitateari uko egina zionik ere.²

Ez zeuden Habanan, uharte osoan barreiatuta baizik. Santa Clarak 693 zituen; Matanzasek, 533; Habanako probintziak, 489. 114 herritan dago jasota euskaldunen bizilekua: Habana hiriak 351 zituen, Cienfuegosek 195, Matanzasek 140, Cárdenasek 104 eta Saguak 83.²

Merkataritza zen oraindik haien ofizio nagusia (%42,7), eta ondoren zetozen nekazaritza (%17,6), jornalariak (%11,6) eta artisauak (%11,5).²

Beste batzuk joanak ziren ordurako. Habanako portuko bidaiarien erregistro osatugabe batek 396 euskal familiaren irteera jasotzen du 1896ko uztailaren eta 1898ko azaroaren artean. Luengoren ustez, galerak gehiago pisatu zuen nortzuk joan ziren kontuan hartuta, egoera onenean zeuden familiak, zenbat joan ziren kontuan hartuta baino.²