Kuba

Kubako euskaldunak goiz antolatu ziren, eta elkarri laguntzeko: haien lehen elkarteak, Matanzasen eta Habanan, ongintzazko elkarteak izan ziren, eta Habanakoa, 1877an sortua, zabalik dago oraindik. XX. mendean euskal etxe bat gehitu zitzaien eta, Gerra Zibilaren ondoren, Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat erbestean, Iraultza arte iraun zuena.

Matanzas, 1868

Eusko Jaurlaritzaren arabera, dokumentu bidez jasota dagoen Ameriketako lehen euskal elkartea Sociedad de Beneficencia de naturales y descendientes de las Provincias Vasco-Navarras de Matanzas izango litzateke. Cecilia Arrozarena historialariak 1868an kokatzen du haren eraketa, Archivo Histórico Provincial de Matanzas iturritzat hartuta. 1891 arte behintzat jardun zuen; gero, Matanzasko euskaldunak Habanako elkartearen sukurtsaletan sartu ziren.³

Asociación Vasco-Navarra de Beneficencia (1877)

1877ko otsailaren 26an, agintari kolonialek baimena eman zioten euskaldun eta nafar talde bati biltzeko eta ongintzazko elkarte bat sortzeko. Asociación Vasco-Navarra de Beneficencia urte bereko uztailean eratu zen.⁵ Buenos Airesko Laurak Batekin batera, urte berekoa hori ere, Ameriketako lehenetako bat da,³ eta ez zen hiriburuan geratu: bazkideak izan zituen Cienfuegosen, San Antonio de los Bañosen, Matanzasen, Sagua la Granden eta beste herri batzuetan.³

1883an 610 ziren, bizkaitarrak batez ere, eta haien atzetik gipuzkoarrak eta nafarrak.⁶ Haien artean Pirinioen beste aldeko euskaldunak zeuden, eta horrek bereizten zuen elkartea. Buenos Airesko Laurak Batek Espainiako euskaldunak eta haien ondorengoak baino ez zituen onartzen; Habanakoak hasieratik onartu zituen Iparraldeko euskaldunak: 1883an 15, eta 18 laurogeita hamarreko hamarkadan zehar. Horregatik deitu dio Jon Ander Ramos historialariak «Ameriketako lehen zazpirak bat».⁶

Elkarteak bere hildakoak ere zaintzen zituen. Colón hilerrian panteoi sozial bat du, Laurac Bat, 1902an inauguratua, Errepublika iritsi zenean.⁵⁷

Gero beste erakunde batzuk etorri ziren. 1911n Centro Euskaro jaio zen Habanan, geroago Centro Vasco izango zena,³ eta Laurac-Bat astekaria hirian argitaratu zen XX. mendearen erdialdera arte.⁷

Erbestea: Habanako euskal ordezkaritza (1939-1958)

Eusko Jaurlaritzak oso goiz ireki zuen ordezkaritza ofizial bat Kuban. 1939an José Luis de Garay izendatu zuen ordezkari, eta hark bete zuen kargua amaiera arte.⁴ Zatitutako gizatalde batera iritsi zen. Kubako prentsak gehienbat Francoren aldea hartua zuen, eta Centro Vascoko presidenteak, Jesús Azqueta gipuzkoarrak, ez zituen ezkutatzen bere sinpatia antierrepublikanoak. Aldaketa Aguirre lehendakariak 1942an egin zuen bisitaren ondoren etorri zen: 1943ko urtarrilean zuzendaritza berritu zen, eta Francisco Saralegui abertzalea jarri zen etxearen buruan, Azqueta laguntzaile zuela.⁴

Antilletako ordezkaritzak New Yorkekoaren menpe geratu ziren.⁴ Hala ere, Habanakoak ustekabeko arrakasta lortu zuen 1947an: Kubako Senatuak baimena eman zuen euskal ordezkariak, erbeste errepublikanoko beste kolektibo batzuetako ordezkariekin batera, NBEren Batzar Nagusian hitza izan zezan Kubako ordezkaritzaren barruan. 1950eko martxoan Aguirrek eta Jesús de Galíndezek geldialdia egin zuten Habanan, eta han Garay ordezkariak eta Centro Vascoko presidente Saraleguik hartu zituzten.⁴ Berrogeita hamarreko hamarkadan herrialdearen ezegonkortasunak ordezkaritzaren jarduera murriztu zuen, eta Iraultzaren garaipenak amaiera eman zion.⁴