Paraguai

Paraguaik euskaldunekin duen harremana hiru bizitzaren bidez konta daiteke: XVI. mendean Asuncion gobernatu zuen Bergarako kapare batena, gerran armada zuzendu eta gero Errepublikako presidente izan zen euskal jatorriko jeneral batena, eta 1926ko emigrante batena, zeinaren eltzekaria gaur hiri baten platera den.

Domingo Martínez de Irala, Bergaratik Asuncionera

Domingo Martínez de Irala, uste denez, 1506an jaio zen Bergaran (Gipuzkoa). Martín Pérez de Irala errege-eskribauaren eta Marina de Albisua y Toledoren semea zen, Bergarako eta Antzuolako kapare-familia batekoa. Etxean etorkizuna ziurtatua zuen: gurasoek Iralako maiorazkoa sortu zuten harentzat, eta 1529an Bergarako ondasun higiezinak eman zizkioten.¹³ Hala ere, Ameriketako abentura aukeratu zuen. Pedro de Mendoza adelantatuaren idazkaria izan zen, eta 1555ean gobernadore eta kapitain nagusi izendatu zuten.² Asuncionen hil zen 1556ko urriaren 3an.¹³

Haren izenak Paraguai eta Euskal Herria lotzen ditu oraindik. Miguel Ángel Elkoroberezibarren Domingo de Irala y su entorno en la villa de Bergara liburuaren edizio eguneratua I Semana Vasca de Asunciónen aurkeztu zen, 2011n.³¹³

José Félix Estigarribia, Chacoko jenerala

Auñamendi Entziklopediak «euskal jatorriko militar paraguaitar» gisa aurkezten du José Félix Estigarribia. Caraguatayn jaio zen 1888an, Paraguaiko Armada zuzendu zuen Boliviaren aurkako Chacoko Gerran (1932-1935), eta 1939an Errepublikako presidente hautatu zuten. Hurrengo urtean Parlamentua desegin zuen, botere osoak hartu zituen eta konstituzio bat bultzatu zuen, 1940ko abuztuaren 4an erreferendumez onartu zena. Hilabete gutxi geroago istripu batean hil zen.¹⁷

Gobernatu aurretik ere ezagutzen zuten diasporan. 1936ko azaroan, «Chacoko heroia» deitzen ziotenean, Montevideoko Euskal Erria euskal elkartea bisitatu zuen, eta haren presidenteak, Luis San Martínek, ongietorria eman zion.¹⁸

San Juan Bautistako batiburrilloa

Batiburrilloa behi-erraiekin (gibela, giltzurruna, mihia eta bihotza) egindako eltzekari bat da, piperrarekin, tipularekin edo baratxuriarekin, eta Sebastián Sasiaini eta Brígida Zubiari egozten zaie. Sasiain iritsi zen urte berean hasi zen prestatzen San Juan Bautistan, 1926an, eta edari bat ere sortu zuen, sirikia.⁷⁸ Gaur platerak hiria identifikatzen du. Haren urteko jaiak 19. edizioa ospatu zuen 2020ko urtarrilean, batiburrillo, siriki eta txorizo lehiaketekin, eta epaimahaian, presidente gisa, Silvia zegoen, Sasiainen biloba bat.⁷ Sasiain 1976an hila zen, eta udalak plaka bat eskaini zion Paseo de los Ilustresen.⁸