Txile

Santiagoko Centro Basco (1912)

Txileko euskal erakundeak XX. mendeko emigrante xumeek eraiki zituzten, eta bi hiritan. Santiagon, Gerra Zibilak banandu eta etxe bakar batean bat egin zuten bi erakunde izan ziren; Valparaíson, denei zabaldutako elkarrekiko laguntzarako elkarte bat eta, hamarkada batzuk geroago, Eusko Etxea bat.

Lehena Santiagon eratu zen 1912ko martxoaren 21ean, Centro Basco izenarekin. Forma legala emateko batzar nagusi bat behar izan zen, 1913ko azaroaren 16an egin zena, eta Txileko Gobernuak nortasun juridikoa eman zion 1914ko ekainaren 19an.² Estatutuek lau helburu jartzen zizkioten: euskaldunen eta ondorengoen arteko anaitasuna, «kulturaren eta moral tradizionalaren barruko» jolasak, elkarri laguntzea eta liburutegia eta frontoia edo trinketea zituen lokal bat aurkitzea.²

Euzko Gastedija, euskal gazteria (1931)

Hemeretzi urte geroago beste talde bat jaio zen haren barruan. 1931ko uztailean, Vicente Yarza eta Bonifacio de Larrañaga Centro Vascoren egoitzan bildu ziren bertan elkarte berri bat sortzeko, filial gisa: 1931ko uztailaren 26ko bilera prestatzailearen ondoren, abuztuaren 9an egin zen Euzko Gastedijaren (Euskal Gazteria) lehen batzarra, eta nortasun juridikoa 1933an lortu zuen.² Izaera argiki abertzalea zuen, eta haren helburuen artean zegoen euskara ikastea eta erabiltzea.²⁴

Gerra Zibilak bitan zatitu zuen Centro Vasco. Alde batean geratu ziren Eusko Jaurlaritzaren aldekoak, Euzko Gastedijarekin lotuak; bestean, Francoren aldeko zenbait zuzendari ohi.¹⁰

Batasuna: Euzko Etxea (1949-1950)

Hiriburuko euskaldunak berriro batzeak urteak eraman zituen. Lehen urratsa José Antonio Aguirre lehendakariak eman zuen, 1942an aste bat eman baitzuen Santiagon.¹⁰ 1949 aldera bi erakundeak akordio batera iritsi ziren, eta 1950eko martxoan Euzko Etxea korporazioa eratu zen, «Santiagon bizi den gizatalde osoaren euskal etxea».²¹⁰ Behin betiko estatutuak 1957an onartu ziren,² eta Vicuña Mackenna etorbideko 547ko egoitzak, euskaltegia barne, 1980an amaitu zituen obrak.⁷

Valparaíso: elkarrekiko laguntzarako elkarte bat (1915) eta Eusko Etxea bat (1943)

Valparaíson elkarrekiko laguntzatik hasi zen bidea. Merkatari talde batek 1915eko ekainaren 17an sortu zuen han Centro Vasco Chileno de Socorros Mutuos, urte bereko irailaren 13tik nortasun juridikoa zuena. Ez zen elkarte itxia: txiletarrak eta Espainiako beste eskualde batzuetakoak ere onartzen zituen.⁵

Eusko Etxea ia hogeita hamar urte geroago iritsi zen. 1943ko maiatzaren 13ko gauean, euskal merkatari talde batek haren sorrera-agiria idatzi zuen Pedro Montt etorbideko Academia de Billares-en. Etxea 1947ko apirilaren 20an inauguratu zen oturuntza batekin, eta nortasun juridikoa urte bereko irailean lortu zuen.⁵ Haren zazpi helburuetako bat «gure hizkuntzari, Euzkerari, arreta berezia eskaintzea» zen.⁵