Txile

Txileko historian euskal aztarna, batez ere, izenena da: Unamunori egozten zaion esaldi batena, Santiagoko laurehun kalerena, zenbait presidenterena, giltzapean idatzi zuen jesuita batena eta Winnipeg-en ozeanoa zeharkatu zuten bi haurrena.

«Euskaldunek bi gauza egin dituzte»

Esaldia Miguel de Unamunori egozten zaio, eta Txilen sarri errepikatzen da: «Euskaldunek bi gauza egin dituzte: Jesusen Lagundia eta Txile».⁴ Madariagak jasotzen du, Txilen euskaldun izateak zer esan nahi duen eta irudi hori nola eraiki den aztertzean.

Laurehun euskal kale Santiagon

Miguel Laborde idazlea zenbatzen hasi zen Vascos en Santiago de Chile liburuan (1991): hiriburuko laurehun kale baino gehiagok dute Euskal Herrira eramaten duten pertsona, abizen eta lekuen izena. Bostek baino ez dute emakume-izena.⁴

Manuel Lacunza, teologia astindu zuen jesuita

Manuel Lacunza 1731ko uztailaren 19an jaio zen, Irañetan (Nafarroa) oinetxea zuen familia bateko euskaldun baten semea. Jesuita zen, eta haren ordena kanporatu zutenean bost urte eman zituen Imolako klaustroan itxita. Han idatzi zuen La venida del Mesías en gloria y majestad, latinera eta italierara itzuli zen eta mundu osoko teologian eztabaida bizia piztu zuen lana.¹

Euskal abizeneko presidenteak

XIX. mendean, Madariagak gogorarazten duenez, Txilek Errázuriz abizeneko hiru presidente izan zituen, eta XX. mendean euskal arbasoak izan zituzten Pedro Aguirre Cerdak, Salvador Allendek eta Augusto Pinochet Ugartek.⁴ Salazar eta Hernández atzerago doaz, eta kapitulu bat eskaintzen diote Bernardo O’Higginsen ama aldeko euskal arbasoari.¹⁴

Euskal abesbatza bat Winnipeg ontzian

Ignacio Sagastik bost urte zituen Pirinioak oinez zeharkatu zituenean amarekin eta anai-arrebekin, gerratik ihesi. Gero Frantziako kontzentrazio-esparru bat etorri zen, eta Winnipeg-a: «Ikatz-ontzian bi mila eta piku pertsona egon ginen».⁵ Julio Garrotek bederatzi zituen, eta itsasontzi hartatik gogoan zuen han ikasi zuela xakean jokatzen eta bazela abesbatza bat, Muguruza maisuak zuzendua, kantari igarotzen zena.⁵

Bere alderditik baja eman zuen ordezkaria

Pedro de Aretxabalak hogeita hamar urte zeramatzan Euzko Alderdi Jeltzalean afiliatuta, 1945ean baja eskatu zuenean, bere militantziak Eusko Jaurlaritzaren ordezkari zeregina lausotu ez zezan.¹⁰ Bajak ez zuen hautsi alderdiarekiko harremana, adeitsua izaten jarraitu baitzuen.¹⁰