Txile

Nerudaren itsasontzia

Txileko euskal erbesteak bi aurpegi ditu. Bata 1939an Espainia osoko bi mila errefuxiatu baino gehiago ekarri zituen itsasontzia da, euskaldunak tartean. Bestea, Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat, iritsi berriek ez baina askoz lehenagotik herrialdean finkatuta zeuden euskaldunek osatu zutena.

Itsasontziaren atzean gobernu bat zegoen. Pedro Aguirre Cerdaren Fronte Popularreko gobernuak Estatuaren baliabideak jarri zituen Gerra Zibileko errefuxiatuen zerbitzura, eta Pablo Neruda poeta izendatu zuen Parisen immigrazio espainiarrerako kontsul.⁶ Winnipeg zamaontzia 1939ko abuztuaren 4an atera zen Pauillacetik bi mila errefuxiatu baino gehiagorekin, eta irailaren 3an iritsi zen Valparaísora.⁶⁹

Ontzian euskaldunak zihoazen, katalan, andaluziar, galiziar, valentziar eta madrildarrekin batera, espektro politiko errepublikano osokoak.⁶ Itsasaldian, euskaldunek abesbatza bat osatu zuten, bero tropikaleko orduak alaitzen zituena.⁵⁶ Eta Txilek izen handiko babesleak ere izan zituen: Salvador Allende medikuak errefuxiatuei lagundu zien, eta Gabriela Mistral poetak bere Tala liburuaren eskubideak munduan sakabanatutako euskal haurrei eman zizkien.¹⁰

Euskaldunen seme txiletar batek zuzendutako ordezkaritza (1941)

Ordezkaritza Aguirre lehendakaria desagertuta zegoela jaio zen. 1941eko maiatzaren 19an sortu zuen Manuel de Irujok Londresen antolatua zuen Consejo Nacional de Euzkadik, eta ordezkari Pedro de Aretxabala izendatu zuen, Txilen euskal jatorriko familia batean jaioa eta gizataldean oso estimatua.¹⁰ Beste herrialdeetakoen antz gutxi zuen: haren kide ia guztiak ez ziren iritsi berriak ziren erbesteratuak, Txilen aspalditik bizi ziren euskaldunak baizik.¹⁰

Eta ez zen geldi egon. Batasuna aldizkariaren (1941-1942) eta Euzkadi egunkariaren (1943-1949) argitalpenean parte hartu zuen. 1944an Euzkadiren estand propioa lortu zuen Universidad de Chileko Exposición de las Naciones Unidas erakusketan, Errusia, Txina, Frantzia edo Ameriketako Estatu Batuenen ondoan, eta 1945ean Frantzian behar handian zeuden euskaldunentzako diru-bilketa koordinatu zuen. 1950ean Santiagora iritsi zen Txileko gobernuarekin egindako akordio baten bidez hartutako euskal erbesteratuen lehen espedizioa: Frantzian bizi ziren hamar gazte. Beste batzuk etorri ziren ondoren.¹⁰