Txile

Merkataritzatik ezkontzara

Txilen «gaztelar-euskal aristokrazia» deitzen dena elite bat izan zen: ezkontzaren bidez familia kreoleetan sartu ziren XVIII. mendeko euskal merkatari eta funtzionarioak, komunitate bat baino gehiago maila ematen zuen abizen bat utzi zutenak.

Garai egokian iritsi ziren. XVIII. mendean Txileko gizarte kolonialak ordura arte ezagutu gabeko egonkortasuna lortu zuen: lurjabe eta merkatari aristokrazia berri batek hartu zuen enkomendero eta militarrena zenaren lekua, eta immigrazio espainiarrak etengabe berritzen zuen.³

Iritsi berri haien zati garrantzitsu bat, Biblioteca Nacional de Chileren arabera, euskaldunak ziren, eta merkataritzan aritzen ziren nagusiki. Zuhurtasunez bizi ziren, Espainiarekiko merkataritza-loturei eusten zieten eta ondasunak bildu zituzten, eta horrek guztiak goi-mailako klasearen ateak zabaldu zizkien, familia kreoleekin ezkonduz sartu baitziren hartan.³

Gobernadoreak, oidoreak eta funtzionarioak

Denak ez ziren merkataritzan aritzera etortzen. Erresumako administrazioan ere izan ziren euskaldunak, eta Julene Salazar eta Roberto Hernández historialariek, beste askoren artean, Juan Andrés Uztáriz (1709-1718) eta Agustín de Jáuregui (1773-1780) gobernadoreak aipatzen dituzte, eta José de Rezabal erregentea, 1795-1796an behin-behineko gobernadore izan zena. Eta 1772an, Domingo Eyzaguirrek familia-dinastia bat hasi zuen Casa de Monedako entsegatzaile gisa.¹

Epai bat daraman izena

Pisu hori benetakoa izan zen, baina hura kontatzeko erabili den izena ez da neutroa. «Gaztelar-euskal aristokrazia» terminoa Francisco Antonio Encina historialari txiletarrak erabili zuen elite hori, «arbasoengandiko zuhurtasun-arauez blaitua», xahutzea egozten zien beste klase batzuen aurrean jartzeko.⁴ Ainara Madariaga historialariak ohartarazten du baieztapen horien arrazakeriaz eta sortu zuten irudi kolektiboaz, luze iraun zuenaz: euskal abizena izateak gizarte-maila ematen jarraitu zuen Txilen XIX. eta XX. mendeetan.⁴