Mexiko

Centro Vasco de Méxicok mende bat baino gehiagoko historia du: 1907an kooperatiba gisa sortu zen, 1934an bitan zatitu zen, lau egoitza izan ditu, azkena Polancon, eta 1928ko 741 bazkideetatik mende honen hasierako berrehun ingurura igaro da. Baina Centro Vasco baino lehen pilota iritsi zen.

Centro Vasco baino lehen: lehen frontoia

Mexikoko euskal pilotako lehen frontoia, Eder Jai, 1895eko abenduaren 12an inauguratu zen Inválidos kalean, eta inaugurazioan Porfirio Díaz presidentea izan zen. Haren atzetik pilotari profesionalen enpresak iritsi ziren.⁴

Sorrera (1907)

Centro Vasco beste elkarte batetik jaio zen. Asociación Vasca de San Ignacio de Loyola 1906ko azaroaren 11n desegin zen, eta haren presidenteak, Andrés Eizaguirrek, eta elkarteko beste hamabi kidek notario aurrean eratu zuten Centro Vasco. Sociedad Cooperativa de Responsabilidad Limitada, eta haren eskritura 1907ko ekainean inskribatu zen. Hitzaldietarako, kontzertuetarako eta hizkuntza-eskoletarako lokal bat nahi zuten, eta beren helburuen artean hau idatzi zuten: «Euskal Herriarekiko eta euskal hizkuntza eta historiarekiko maitasuna bultzatzea». Eizaguirre izan zen haren lehen presidentea.⁴⁶

Gero, Centro Vasco etxez aldatzen joan zen. Santa Clarako bigarren kalezuloko 9. zenbakian hasi zen, gaur Motolinía kalea (1907-1909); Teatro Colón eraikinera igaro zen (1909-1926) eta gero Madero kaleko 6. zenbakira (1926-1972), eta 1972tik Aristóteles kaleko 239. zenbakian dago, Polanco auzoan.⁶⁴

1934ko zatiketa

Haustura politikagatik iritsi zen. 1934ko iraila eta 1935eko otsaila bitartean, auzi batek zuzendaritza eta bazkide disidenteen talde bat jarri zituen aurrez aurre: ideologia «euskal-espainiarra» bat, «euskal-nazionalista» baten aurka. Bazkideen zati bat joan egin zen eta Círculo Vasco Español sortu zuen.⁴⁶ Dena ez zen ideologia. Garritzek eta Sanchizek Lorin Gaarderren hiru azalpen jasotzen dituzte: nazionalisten nagusitasuna Centro Vascoan, Iparraldeko euskaldunen sarrera, batzuek onartzen ez zutena, eta klase- eta ekonomia-arrazoiak.⁴ 1935ean Centro Vascoak kooperatiba izateari utzi zion eta elkarte zibil bihurtu zen.⁶

Gerra Zibilak etxe bakoitza alde batean utzi zuen. Centro Vascoak Errepublika babestu zuen eta erbesteratuen egoitza bihurtu zen; Círculoan, berriz, arabar eta nafar gehiago zituenean, altxatuen aldeko sinpatiak zeuden.⁴

Zenbat bazkide

Centro Vascoko bazkide-kopuruak behera egin zuen mendean zehar. 1928ko urrian, kuotak egunean zituzten 741 bazkide zituen. 1958aren amaieran 320 aktibo eta 67 gazte ziren. 1999an 246 zeuden, eta zordunak kendu ondoren 203 geratzen ziren 2001ean.⁴