Mexiko

Mexikok euskal emigrazio etengabea hartu zuen lau mendez, eta ia beti merkatariena. Kolonia garaian euskaldunak lehendik kokatutako senideek deituta iristen ziren, Espainia Berriko espainiarren %18 baino gehiago izatera iritsi arte; XIX. mendearen erdialdean, datuak aztertu diren hiriburuko euskaldunen %95,5 merkatariak ziren, eta erdiak inguruk 15 eta 29 urte artean zituen. Independentziak eta lege antiespainiarrek etorrera hori moteldu zuten, eta Porfiriatoak berpiztu: garai hartakoa da Centro Vasco, 1907an sortua. Gero, 1939ko erbesteak bestelako olatu bat ekarri zuen. Gaur erakunde aitortu bakarra geratzen da, hiriburuan.

Lehenengoak konkistarekin iritsi ziren. Euskaldunak izan ziren konkistan eta Espainia Berriaren eraketan, eta XVI. eta XVII. mendeetan nabarmendu egin ziren Zacatecasko eta Bizkaia Berriko meatzaritzan.¹ Horietako bik izena utzi zuten Elizan eta mugan: Juan de Zumárraga fraidea, Durangokoa (Bizkaia), Mexikoko lehen apezpikua izan zen, eta Francisco de Ibarra eibartarrak Bizkaia Berria konkistatu zuen (ikus euskaldunak Mexikoko historian).¹²

Haien atzetik, beste batzuek deituta iristen zirenak etorri ziren. Euskal-nafarra Espainia Berrira emigratzen zen lehendik kokatuta zegoen senide edo herrikide batek, ia beti merkataritzan ari zenak, deitzen zuelako, eta horrela hazi zen haien kopurua: Jesús Ruiz de Gordejuela historialariaren arabera, kolonia garaiaren amaieran Espainia Berrian bizi ziren espainiarren %18 baino gehiago ziren.³

Independentziak hautsi egin zuen, neurri batean, kate hori. Intsurgentziak (1810-1821) eta merkataritzaren krisiak asko murriztu zuten euskaldunen etorrera, guztiz eten ez bazuten ere, eta ondoren etorri ziren lege antiespainiarrek, espainiarren kanporaketekin, are gehiago moteldu zuten.³

XIX. mendearen erdialdean iristen jarraitzen zuten, baina ez dakigu zenbat, gazte askok Bordelen hartzen baitzuten itsasontzia Espainiako agintarien kontrolari ihes egiteko. Beste iturri batzuek zerbait erakusten dute. Mexikoko Espainiako kontsulatuaren zerrenda batean, identifikatutako 739 espainiarretatik 237 Euskadin edo Nafarroan jaioak ziren. Eta Ruiz de Gordejuelak aztertzen dituen hiriburuko euskal biztanleen artean, %95,5 merkatariak ziren eta erdiak inguruk 15 eta 29 urte artean zituen.³

Porfiriatoak beste aro bat ireki zuen. Porfirio Díazen agintaldian (1876-1910), eta batez ere 1890etik aurrera, atzerritarren kopurua hazi egin zen Mexikon, nahiz eta, Amaya Garritz eta Javier Sanchizen arabera, ezin den immigrazio masiboaz hitz egin. Urte haietan sortu zen Centro Vasco (1907).⁴

Eta gero erbestea etorri zen. 1937tik aurrera Gerra Zibileko errefuxiatuak iritsi ziren Mexikora, eta 1939ko ekainaren 13an Sinaia ontzitik lehorreratu zen talderik handiena (ikus erbestea).⁴