Mexiko

Mexikoko historiak euskaldunak ditu leku oso desberdinetan: Ameriketako lehen inprenta ezarri zuen apezpiku bat, Zacatecasko sortzaileetako baten iloba, Bizkaia Berria konkistatu eta Durango eratu zuena, Balmasedako hazienda-jabe bat, zeinaren azukre-errotan sarraski bat gertatu zen 1856an, eta erbesteko aldizkariari 1973ra arte bakarrik eutsi zion kazetari bat.

Juan de Zumárraga fraidea, lehen apezpikua

Juan de Zumárraga (Durango, Bizkaia, 1476-1548) Mexikoko lehen apezpikua eta artzapezpikua izan zen, eta haren lana liburuetara eta eskoletara ere zabaldu zen. Auñamendiren arabera, Ameriketako lehen inprenta ezarri zuen eta Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco bultzatu zuen indigenak hezteko.¹

Francisco de Ibarra, Durangoren sortzailea

Francisco de Ibarra, Eibarren jaioa, familia ezaguna zuen Espainia Berrian: Diego de Ibarraren iloba zen, Zacatecasko sortzaileetako batena. 1562an Bizkaia Berriko adelantado eta kapitain nagusi izendatu zuten, gaur egungo Durango eta Chihuahua hartzen zituen lurraldekoa, eta hurrengo urtean haren konkistari ekin zion. 1563an hiribildu bat sortzeko agindu zion Pacheco kapitainari: Pachecok Guadiana izena jarri zion, eta Ibarrak Durango gisa eratu zuen, hamalau lehen biztanlerekin. Armarriak ere Bizkaiari begiratzen zion: Bizkaia Berriak Bizkaiko Jaurerriarena hartu zuen. Ibarra Chiametlan hil zen 1575ean.²

Pío Bermejillo eta San Vicenteko sarraskia (1856)

XIX. mendearen erdialdean, Morelos eta Guerreroko lur beroan, azukre-haziendetan agintzen zuena espainiarra izan ohi zen: administratzaile eta kapataz gehienak espainiarrak ziren, eta bereziki euskaldunak eta nafarrak. Ruiz de Gordejuelaren arabera, espainiarrek langile indigenekin zuten harrokeriak bi aldeetako indarkeriaren agertoki bihurtu zuen eskualdea.³

Pío Bermejillo balmasedarra 1851n sartu zen mundu horretan, San Vicente, Dolores eta Chiconcuac haziendak 450.000 pesotan erosi zituenean. Makinerian inbertitu zuen eta lurraren erabilera intentsiboagoa bilatu zuen, eta finketan bizi ziren peoiek lurrera zuten ohiko sarbidea galdu zuten. Jabetza haietan Antilletako landaketetakoak bezain metodo gogorrak ezarri nahi ziren: José María Aguirre bizkaitarra bi gazte jo eta zepoan sartzera iritsi zen, giltzapean eta janaririk gabe, epaile batek askatzeko agindu zuen arte.³

1856ko abenduan San Vicentera iritsi zen indarkeria. Espainiarren bertsioaren arabera, hogeita hamar bat erasotzaile sartu ziren azukre-errotan espainiarren bila eta zenbait langile hil zituzten, horien artean Juan Bermejillo, jabearen iloba, hamabost urtekoa. Nicolás Bermejillok, jabearen anaiak, 40.000 peso eskaini zituen haien bizitzen truke, eta buruzagiak erantzun zuen ez zela lapurtzera etorri, «gachupinak hiltzera» baizik. Ruiz de Gordejuelaren arabera, mende hartan ordura arte Mexikon espainiarren aurka egindako sarraskirik handiena izan zen. Baina akusatuetako baten defentsak gero esan zuen Bermejillok eta Víctor Allende haren langileak lehenago zigor-espedizio bat antolatu zutela Hornos herriaren aurka, bertako biztanleen sarraski batekin.³

Antonio Ruiz de Azua, Euzko Deya-ren kazetaria

Antonio Ruiz de Azua Zabalbeaskoa, Ogoñope, izan zen Euzko Deya-ri azkeneraino eutsi ziona. Haren erredakzio-burua izan zen eta, 1946tik, zuzendarikidea. Jesús de Garritzek 1957an utzi zuenean, bera bakarrik jarraitu zuen editore gisa, eta aldizkariak 1973ko martxora arte iraun zuen, hura hil baino pixka bat lehenago.⁴ Auñamendik haren sortzailetzat aurkezten du.¹