Mexiko

Erbestea aurrekoen oso bestelako etorrera izan zen. Ez zuten senideek edo merkataritzak eragin, gerrak baizik, eta harekin etorri ziren haur ebakuatuak, futbol-talde bat, intelektualak eta errefuxiatuen itsasontziak, eta 1939tik 1980ra iraun zuen Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat. Franco aitortzeari uko egin zion herrialde batek egin zuen posible: Mexiko izan zen Francoren gobernua diplomatikoki inoiz aitortu ez zuen Mendebaldeko herrialde bakarra, eta berrogeiko hamarkadaren hasieratik Errepublikaren erakundeak hartu zituen erbestean.⁷

Iritsi zirenak

Lehenengoak haurrak izan ziren. 1937ko ekainean Mexique lurrun-ontzian 163 neska eta 291 mutil errefuxiatu iritsi ziren, Moreliako haurrak, eta haien artean Gipuzkoatik ebakuatutako euskal haurrak zeuden.⁴ Gerra betean iritsi zen Mexikora Euzkadi futbol-taldea ere, euskal errefuxiatuentzat dirua biltzen zuena, eta Francisco de Belausteguigoitiak, Centro Vascoko buruzagiak, hartu zuen.⁷⁴ 1938an Casa de España osatu zuten intelektualak iritsi ziren, 1940tik El Colegio de México dena, eta haien artean zegoen Ricardo Gutiérrez Abascal arte-kritikari bilbotarra, Juan de la Encina.⁴

Gerraren amaierak itsasontziak ekarri zituen. 1939ko martxoan Vita jatea iritsi zen Tampicora, hogeita hamar euskal tripulatzailerekin, eta urte bereko ekainaren 13an Sinaia ontzitik lehorreratu zen errefuxiatuen talderik handiena.⁴

Ordezkaritza

Euzkadi taldea hartu zuen Centro Vascoko gizona izan zen Eusko Jaurlaritza ordezkatu zuen lehena ere. Mexikoko euskal ordezkaritza 1939an ezarri zen, eta Belausteguigoitia izan zen lehen ordezkaria. 1941aren amaieran Telesforo Monzónek ordeztu zuen, ordura arte Aguirre lehendakariaren idazkaria, Julio de Jáuregui idazkari zuela, eta Veracruzen azpiordezkaritza bat ireki zen. Eusko Jaurlaritzako alderdi ia guztiek ere ireki zituzten ordezkaritzak Mexiko Hirian. 1946an Monzón eta Jáuregui Europara itzuli ziren.⁷

Egunerokoan, ordezkaritzaren etxea askotan Centro Vasco izan zen: han egiten ziren bazkariak, harrerak eta Aberri Eguna. Lehendakarien bisitek dirua biltzeko ere balio zuten: Aguirre Mexikon izan zen 1950ean, 1953an eta 1954an, eta Leizaola 1960an. Berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieratik, gainera, erbesteko Eusko Jaurlaritza diasporaren diruaren menpe geratu zen. Ordezkaritzak 1980ra arte iraun zuen, Alberto Azúa azken ordezkaria zela.⁷

Euzko Deya

Erbesteak bere aldizkaria ere izan zuen. 1943ko martxoaren 1ean atera zen Euzko Deya. La voz de los vascos en México argitalpenaren lehen zenbakia. Garritz eta Sanchizen arabera, hurrenez hurren zuzendu zuten Francisco Turrillasek, Julio de Jáureguik, Jesús de Garritzek Antonio Ruiz de Azuarekin batera 1946ko abenduaz geroztik eta, azkenik, Ruiz de Azuak bakarrik, eta 1973ko martxora arte argitaratu zen, 393 zenbakirekin.⁴ Auñamendik 1943 eta 1961 artean kokatzen du.¹ Politikaz gain, kolektibitatearen gizarte-bizitza jasotzen zuen, eta euskarazko atal bat zuen.⁴