Argentina

Gerra Zibilak ekarritako erbesteak Argentinan izan zuen helmuga nagusietako bat, eta Eusko Jaurlaritzak handik antolatu zuen: ordezkaritza batekin eta egunkari batekin, harrera-batzordeekin, emakumeen erakundeekin eta iritsi berriari laguntzen zioten apaizekin. Urte haietatik atera zen, gainera, euskal etxe berri bat, Tandilgoa.

Eusko Jaurlaritzaren Buenos Airesko ordezkaritza 1938ko azaroan hasi zen lanean, eta Hego Amerika osoan izango zuen eragina. Bi gauza jarri zituen helburu, eta idatzita utzi zituen: Euskal Herriaren irudia aldarrikatzea Río de la Platan, altxatuen propagandaren aurrean, eta Argentinan babes bila zebiltzan erbesteratuak hartzeko politikak bultzatzea.¹⁰ Hura indartzeko Pedro de Basaldúa bidali zuten.¹¹

Ordezkaritzak bere ahots inprimatua ere izan zuen. Haren prentsa-organoak, Euzko Deya-k, Eusko Jaurlaritzak 1936tik kanpoan defendatzen zuena eraman zuen paperera: Aguirreren presidentziarekiko lotura eta diaspora politikoki gidatzeko asmoa, Euskadiri buruzko kontzientzia eta diktaduraren aurkako jarrera, emigratutako komunitateekiko lotura, nortasun-sentimendua eman nahi baitzien, eta erbesteratuentzako laguntza, Frantzian zeudenentzat bereziki.¹²

Iristen zenaren zain, gainera, harrera-egitura propio bat zegoen: Liga de los Amigos de los Vascos eta Comité Pro-Inmigración Vasca erakundeek kanpaina kolektiboak antolatu zituzten.¹³

Laguntza horren zati bat emakumeek mugitu zuten, eta hori da gutxien kontatu dena. Emakume Abertzale Batzak (EAB), gerra garaian Euzkadin jaiotako emakume-erakunde abertzaleak, Buenos Airesen (1938ko abuztua), Rosarion eta Santiago de Chilen (1939ko urria) izan zuten erreplika. Rosariokoek, batez ere, egoera ekonomiko larrian zeuden euskal erbesteratuentzat dirua biltzen jardun zuten, eta merkatarien erdi mailako burgesia batek eusten zien: saltokiak, jatetxeak, janari-dendak, gaztandegiak, lore-dendak, arropa-dendak. Argentinan bizi zen emakume espainiarren munduan instituzionalizazio maila salbuespenezkoa lortu zuten, zuzendaritza-batzorde txandakatuekin, zigilu propioarekin eta aldian behingo balantze eta memoriekin. Ordura arte ez zegoen emigranteek sortzen zituzten erakundeen, gizonezkoek menderatuen, pareko emakume-erakunderik, formari zegokionez.¹⁴

Beste bidea elizgizonena izan zen. Gerraren ondoren «nazionalista» izateagatik purgatutako euskal erlijiosoak Llavallolgo Euskal Echea ikastetxera bidali zituzten azkenean, eta handik iritsi berriak ziren erbesteratuei lagundu zieten, propaganda frankistak fabrikatutako estigma batekin sartzen baitziren herrialdean: komunismoarekin elkarlanean zebiltzan katoliko traidoreena.⁶ Eta 1940ko martxoan Tandilen egindako euskal jai batetik atera zen herri hartako euskal etxea.⁶