Argentina

Elkartzeko, Argentinako euskaldunek etxe propioak eraiki zituzten lehenik Buenos Airesen eta Rosarion, gero batzorde eta egunkari abertzaleen sare bat eta, azkenean, gehienak izen bakar baten azpian jarri zituen federazio bat. Etxe haietako zaharrena zabalik dago oraindik, eta federazioa zutik dago.

Etxe hura kafetegi batean jaio zen. 1877ko martxoaren 13an, hamahiru euskaldun gazte bildu ziren Milán kafetegian, Cangallo kaleko 410. zenbakian, eta Centro Laurak Bat de Buenos Aires sortu zuten. Aurreko urteko foruen abolizioari erantzun zuzen gisa egin zuten, eta etxe hura da gaur munduan oraindik jardunean dagoen euskal etxerik zaharrena. Hauek izan ziren hamahiruak: Francisco Aranguren, Francisco Beobide, José M. Berastegui, Juan M. Elgarresta, Vicente Ganuza, Anselmo Gomendio, Juan S. Jaca, Pablo Larburu, Canuto Lasaga, José A. Lasarte, Daniel Lizarralde, Hilario Mayora eta Ramón Sorondo.⁵

Bi hamarkada geroago beste etxe mota bat hasi zen sortzen, Pirinioen bi aldeetako euskaldunentzat pentsatutako lehena, eta kosta egin zitzaion jaiotzea. Martín Errecabordek, Nemesio de Olariagak eta beste batzuek 1898tik bultzatzen zuten Euskal Echea. 1900eko apirilean atera zen proiektua berresten zuen lehen agiri publikoa, eta gehienbat orduan Buenos Airesen zeuden hiru euskal etxeetako zuzendariek edo zuzendari ohiek sinatzen zuten. Baina elkartea ez zen sortutzat geratu 1904ko apirilaren 24a arte, 17an ireki eta 24an jarraitu zuen batzarrak haren Estatutuak eta Araudia onartu zituenean.⁶ Umezurtzentzako laguntza-lan gisa hasi zen eta ikastetxe bihurtu zen azkenean: Llavallolgo egoitzan Buenos Aires probintziako barnealdeko euskal lurjabeen seme-alabak hezi ziren, eta han euskara irakatsi zen 1932 arte. 1904 hartan bertan, Laurak Batek bere euskara-katedra zabaldu zuen, Pello Mari Otañoren zuzendaritzapean 1906 arte jardun zuena.²¹

Zergatik ugaldu ziren etxeak? Historiografiak herrimina baino gauza ez hain atsegin bat seinalatzen du: erregionalismoa. Azken karlistaldiak hondar gisa utzitako foruzaletasunak, Kubako porrotak eta penintsulako nazionalismoen goraldiak zapaldutako grinak piztu zituzten. Centro Vasco Francés, Laurak Bat eta Centro Navarro agertu zirenean, eta irundarrena bezalako taldeak beren kabuz biltzen hasi zirenean, izan zen zatiketa hori geldituko zuten erakundeak sortuz erantzun zuenik, Rosarioko Zazpirak Bat edo Euskal Echea bera, kasurako.⁶ Etxeetan ez zen nortasun bat gordetzen bakarrik; zein zen ere eztabaidatzen zen.

Eztabaida horrek bere alde politikoa ere izan zuen, ehun abertzale trinko eta ondo datatu batean. Nemesio Olariagaren Irrintzi aldizkaria 1903ko abenduaren 1ean atera zen. Rosarion Comité Nacionalista Vasco (1911) eta Centro Zazpirak-Bat (1912) sortu ziren, eta han argitaratu ziren Aitor (1915), Patria (1917) eta Zazpirak-Bat (1922) egunkariak. Buenos Airesen Junta Municipal Nacionalista Vasca agertu zen 1913an, eta 1919an Comunión Nacionalista Vasca de la República Argentina, EAJren ordezkaritza. 1923an Acción Nacionalista Vasca de la Argentina jaio zen, 1933an EAJren lurraldez kanpoko erakunde bihurtu zena eta 1939an izena aldatu behar izan zuena, Acción Vasca de Argentina izatera igarotzeko. Haren egunkaria, Nación Vasca, 1924tik 1998ra argitaratu zen.⁷

Hori guztia batzeak urteak eraman zituen. Prozesua 1940ko hamarkadan abiatu zen eta behin betiko gauzatu 1955eko urtarrilaren 7an,¹⁷ Mar del Platan, Semana Vasca betean, Federación de Entidades Vasco Argentinas, FEVA, eratu zenean. 22 izan ziren erakunde sortzaileak, nahiz eta Auñamendik 23 zenbatzen dituen 1968ko ezohiko batzar nagusiaren erregistroaren arabera.²⁶ Haien artean ziren Acción Vasca de la Argentina, Laurak Bat, Zazpirak Bat, Asociación Coral Lagun Onak eta Buenos Aires, Mar del Plata, La Plata, Rosario, Córdoba eta Bahía Blancako Euzko Etxeak.²⁶ Haren helburuak honela geratu ziren idatzita: «bide guztiez saiatzea bazkideen artean ahalik eta harmonia handiena izan dadin» eta «euskal eta euskal-argentinar indar guztien batasun osoa» lortzeko asmoa.²⁶ Euskal gizataldeak Euskal Herritik kanpo duen egiturarik handiena da.⁸

Sorreratik, «handiak edo tradizionalak» jotzen diren sei etxek ordezkaritza bermatua dute haren Zuzendaritza Kontseiluan: Buenos Airesko Laurak Bat, La Platako Euzko Etxea, Unión Vasca de Bahía Blanca, Necocheako Euzko Etxea, Rosarioko Zazpirak Bat eta Mar del Platako Denak Bat.⁹

Federazioak ez zuen luze itxaron Argentinatik harago begiratzeko. Jaio eta urtebetera, Congreso Mundial Vasco de Parísen (1956ko irailaren 23tik 29ra), Confederación de Entidades Vascas en América (CEVA) sortu zutenetako bat izan zen, Federación de Entidades Vascas de Chile, Centro Vasco de Caracas eta Centro Vasco Euskal Erria de Montevideo erakundeekin batera.⁸