Argentina

Argentinak ez zituen euskaldunak kasualitatez aurkitu: bilatu egin zituen, eta legez bilatu ere.

817 zenbakiko Immigrazio eta Kolonizazio Legea 1876an aldarrikatu zen, Nicolás Avellanedaren presidentziapean, bi aldi parlamentario hartu zituen eztabaida baten ondoren. Herrialdea 1873-76ko krisi ekonomikoan zegoen, eta bizilagunekin lehiatzen zen etorkinak erakartzeko, Brasilekin batez ere. Legeak bata gainditzen eta bestea irabazten lagundu behar zuen, eta Argentinako modernizazioaren zutabeetako bat izan zen azkenean.³

Koloniatan nekazari gisa finkatzeko prest zeuden familiei asko eskaintzen zien: Estatuak itsasontziko txartela aurreratzen zien, lurra doan ematen zien edo epe luzera saltzen, portutik helmugaraino kosturik gabe eramaten zituen, eta lehen urtean janaria, haziak, tresnak eta lanerako eta hazkuntzarako abereak aurreratzen zizkien.³

Eta, hala ere, lege hura ez zen haiek buruan zituela idatzi. 76. artikuluak Europa iparraldeko etorkinen etorrera sustatzeko agintzen zuen batez ere, eta horretarako lurrun-ontzien zenbait linea diruz laguntzen zituen. Idatzita zegoen bezala ere ez zen bete: poliki aplikatu zen, erdizka, eraginkortasun txikiz, Estatuak baliabideak falta zituelako eta emigrazioak bere bideak egiten zituelako, bulegoetatik at. Juárez Celmanen presidentziapean (1886-1890) baino ez zuen Estatuak benetan mugitu fluxua, Europan jarritako agenteekin eta diruz lagundutako txartelekin, eta 1890-92ko krisiak amaiera eman zion bultzada horri.³

Buenos Airesen lehorreratzen zena, dena den, ez zen hutsera iristen. 1854tik ari zen lanean Asociación Filantrópica de Inmigración, Buenos Airesko legebiltzarrak sortua eta probintziak ordaindua: portuaren ondoan aterpe bat zuen, iritsi berriek doan lo egin eta jaten zuten herrialdeko lehen zortzi egunetan, eta Europan Argentina immigrazio lurralde gisa aurkezten zuten liburuxkak banatzen zituen. Atzean garaiko jabe eta landa-enpresaburu handienetako batzuk zeuden (Olivera, Gowland, Pereyra, Martínez de Hoz, Armstrong, Casares), landa lantzeko modu berrietara ohitutako besoak behar zituztenak.³

Baina seguruenik gehien pisatu zuena ez zen inongo ministeriotatik atera, familietatik berietatik baizik. 1880ko hamarkadatik aurrera, itsasontziek bidaia laburtu eta erregularrago egin zutenean, «dei-txartelen» sistema zabaldu zen: finkatuta zegoenak txartela ordaintzen zion ozeanoaren beste aldean zain zegoen anaiari, lehengusuari, ilobari. 1893ko kalkulu batek hogei mila baino gehiagotan jartzen zituen urte hartan horrela erositako txartelak, sarrera guztien laurdena, eta benetako proportzioak handiagoa izan behar zuen, dei-txartel bakar batek familia bereko hainbat kide ekar zitzakeelako.⁴

Argentinara, neurri handi batean, familiako norbait lehendik hemen zegoelako eta txartela ordainduta zuelako etortzen zen jendea. Kate horrek edozein politika ofizialek baino hobeto azaltzen du euskaldunak toki jakinetan pilatu izana.

Zertan aritzen ziren eta nola egin zuten aurrera

Erroldek hurbiletik ikusteko aukera ematen dute. 1869an, Chascomúsen, 1845 eta 1875 artean artile-lurra izan zenean, 960 euskaldun erroldatu ziren: 18 lurjabe, 80 artzain, 57 merkatari eta 33 gurdizain. Tandilen 264 geratu ziren erregistratuta.²⁷

Haien ogibideek hiru mundu marrazten dituzte. Landakoa, jakitea behar zen tokia: artzainak, esnezaleak, esnetegietakoak (tamberos), hesigileak, putzugileak, abere-gidariak (troperos). Herriena eta haien inguruena, okin, zapatari, arotz, errementari, merkatari, harakin eta labezainekin. Eta bideena, garraioarena, non gurdizainak nabarmentzen ziren.²⁷ Barracas al Norten eta Barracas al Surren gazitegietan eta portuan aritzen ziren.

Gehienek hamabost eta hogeita bost urte bitartean zeharkatu zuten ozeanoa, eta askok urrun heldu ziren. Chascomúsen 1869 eta 1895 artean arrastoa jarraitu zaien hamaika euskaldunetatik zortzi jabe bihurtu ziren azkenean; Tandilen, ibilbidea peoi edo dendari izatetik chacarero izatera doa, gero abeltzain izatera eta, azkenean, lurjabe izatera. Merkataritza izan zen beste «gorakada-bide garrantzitsu bat… artzainek izan zutena baino mailakatuagoa eta motelagoa bazen ere».²⁷

Material beraren arabera, Frantziako Behe Pirinioetatik (Iparraldetik eta haren ingurutik), Nafarroatik, Gipuzkoatik eta Bizkaitik irten ziren.²⁷