Argentina

Argentina izan zen euskal emigrazioaren lehen helmuga, eta gaur munduan euskal etxe gehien dituen herrialdea da: hirurogeita hemezortzi, lurraldearen mutur batetik bestera banatuta. Gizatalde hori ez zen behin batean osatu, bata bestearen gainean pilatzen joan ziren geruzetan baizik: kolonian merkataritzan aritzen ziren edo karguak betetzen zituzten euskaldun bakanak, Argentinako immigrazio politikak 1876 eta 1930 artean bideratu zuen olatu handia, eta Gerra Zibilaren ondoren iritsi zirenak. Gaur herrialde osoan etxeak dituen federazio batek, milaka bazkidek eta lekukoa hartua duen belaunaldi gazte batek eusten diote.

Geruza horietako lehena ia Buenos Aires hiria bera bezain zaharra da, euskal jatorriko Juan de Garayk 1580an sortu baitzuen berriro. Garai kolonial osoan izan ziren euskaldunak merkataritzan eta administrazioan, baina izen bakanak ziren, eurena ez zen gizarte batean: inork ez zituen biltzen, ez zuten etxe komunik, eta horrela jarraitu zuen XIX. mendea aurrera joan arte.

Hortik aurrera, Argentinako historialariek hiru une bereizten dituzte: immigrazio koloniala, Antolaketa Nazionalera (Organización Nacional) iristen dena; «immigrazio instituzionala» deitzen dutena, 1876tik 1930era, Argentinako Estatuak berak bilatzera irten zena; eta Espainiako Gerra Zibilak ekarri zuena.¹

Bigarrenean iritsi ziren gehienak, eta haietako askok ez zuten muga muga gisa bizi. Río de la Platan lan egiten zuen euskaldunarentzat bi ertzak ia herrialde bera ziren: XX. mendea aurrera joan arte, Argentinaren eta Uruguairen arteko mugak, eta neurri batean Rio Grande do Sulekoak ere, ez zion bidea ixten, ezta gogoan astuntzen ere. XIX. mendearen azken herenean ohikoa zen oraindik Uruguai ibaia ertz batetik bestera zeharkatzea, eta itzultzea, non zegoen lana eta non ordaintzen zuten hobeto. Joan-etorri horiek ia ez zuten arrastorik utzi Argentinako portuetako erregistroetan, ozta-ozta idazten baitzuten ondoko herrialde batetik zetorrena, eta are gutxiago Uruguaitik zetorrena.² Horregatik dute hainbeste zulo herrialdekako zifrek: emigrante bera bi tokitan zenbatuta gera zitekeen, edo batean ere ez.