Argentina

Euskaldunen presentzia Argentinako historian hobeto ikusten da pertsonetan laburpenetan baino: lehen gobernu-batzordeetan eseri ziren euskaldunen semeak, San Martín lagundu zuten euskal abizeneko ofizialak, semeak herri bat sortu zuen Behe Pirinioetako zapatari bat eta Recoletan lurperatuta dauden euskal jatorriko hirurogeita hemeretzi pertsonaiak.

Euskaldunen semeak Argentinako independentzian (1810-1816)

Lehen Batzordeko (Primera Junta, 1810eko maiatzekoa) bederatzi kideetatik bi euskaldunen semeak ziren: Miguel de Azcuénaga Basavilbaso eta Juan Larrea. Ondoren etorri zen Batzorde Handian (Junta Grande) Francisco Antonio de Gurruchaga, Juan Ignacio Gorriti eta Pedro Francisco Uriarte sartu ziren.²²

Azken biak apaizak ziren, eta haietako bat independentziaren sinadurara iritsi zen. Pedro Francisco de Uriartek (1758-1839), 1783an apaiztua, Santiago del Esteroko erretore eta bere probintziako diputatu, Independentzia Agiria sinatu zuen 1816ko uztailaren 9an, eta 1817ko Behin-behineko Araudia idatzi zuen batzordeko kide izan zen.²⁴

Euskal abizeneko apaiz hura ez zen salbuespena bozkatu zen aretoan: Agiria sinatu zuten hogeita bederatzi diputatuetatik hamaika elizgizonak ziren.²⁴

Euskal abizeneko militarrak San Martínen ondoan

Independentzia gerren aurretik, 1806-1807ko inbasio ingelesetan, euskal merkatari bat, Martín de Álzaga, izan zen Buenos Airesen berreskurapena gidatu zuena.²²

Gero, San Martínen inguru militarrean José María Aguirre, Gregorio Aráoz de Lamadrid, Mariano José de Gainza, Matías de Irigoyen, Toribio Luzuriaga, Mariano Necochea, José Valentín Olavarría eta Matías de Zapiola agertzen dira, eta iparraldean, Martín Miguel de Güemes Goyechea.²²

Abizen horietako bi maparen gainean geratu ziren. Necochea eta Olavarría Buenos Aires probintziako bi hiri dira gaur, eta biek dute euskal etxea: Necocheako Centro Basko Argentino «Euzko Etxea» eta Olavarríako Gure Etxe Maitea.²⁵

Gardey, Iparraldeko zapatari baten semeak sortutako herria

Hau Iparraldeko historia bat da, emigrazioaren kontakizunetan gutxien agertzen den Euskal Herriko aldearena. Jean Pierre Gardey zapataria zen Behe Pirinioetan, eta 1863an emigratu zuen bere familiarekin. Hamarkada haren erdialdera, Gardeytarrek ostatua eta denda zituzten Tandilen. Juan semeak beste arlo batzuetara zabaldu zuen negozioa: merkatari, gurdiekin uzta-biltzaile, abeltzain. 1895ean Las Horquetas estantzia erosi zuen, 5.400 hektareakoa, eta 1896an, familiak emigratu eta hogeita hamahiru urtera, Gardey herria sortu zuen, gaur izen hori duena eta Tandil barrutian dagoena.²⁷

Recoletako hilerrian lurperatutako euskal jatorriko pertsonaiak

Recoletako hilerria 1822ko azaroaren 17an inauguratu zen, eta hiriko lehen hilerri publikoa izan zen.²³ Haren berrehungarren urteurrenerako, Fundación Vasco Argentina Juan de Garay erakundeak Jorge Beramendik idatzitako gida bat argitaratu zuen, Los vascos en la Recoleta. Guía de sus bóvedas: laurogeita hamasei orrialde, euskal hilobiak bakarrik ibiltzeko.

Zerrenda, segidan irakurrita, herrialdearen historia da. Han dago Eva Duarte. Han daude Hipólito Yrigoyen, Nicolás Avellaneda, Manuel Quintana, Victorino de la Plaza, José Figueroa Alcorta eta Juan Martín de Pueyrredón presidenteak. Han daude Miguel de Azcuénaga, Lehen Batzordekoa, eta Tomás de Anchorena, eta Martín de Álzaga, inbasio ingelesetakoa. Han daude Luis Federico Leloir, Kimikako Nobel saridun, eta Luis Agote, odol-transfusioaren munduko aitzindaria. Han daude Dalmacio Vélez Sarsfield, Kode Zibilaren egilea, eta Victoria eta Silvina Ocampo, hirurak Garayren ondorengoak. Eta han dago literatura: Juana Manuela Gorriti, Oliverio Girondo, Eduardo Mallea, Enrique Larreta, Hugo Wast.

Guztira, gidak euskal edo euskal jatorriko 79 pertsonalitate biltzen ditu, eta Juan de Garayren sei ondorengo zuzen gehiago.²³