Espainia

Madrilgo euskaldunek etxe asko izan zituzten XX. mendean zehar, eta ia guztiak itxi egin ziren azkenean: XIX. mendearen amaieran iraupen laburreko elkarteak, gerrak kuartel bihurtu zuen Hogar Vasco bat, agintariek elkarte zibil baten eskaerari erantzuten ez ziotenean sortutako anaidi erlijioso bat eta, 1982tik, Jovellanos kaleko egoitza. Haietatik igaro ziren hiriburura lanera edo ikastera iristen zirenak.

Euskal-nafar elkarteak eta frontoiak (1888-1910)

XIX. mendearen amaieran, bi kongregazioez gain, Madrilgo euskaldunak eta nafarrak hainbat aldiz saiatu ziren aisialdirako eta kulturarako elkarte bat izaten. Ia batek ere ez zuen iraun. Estíbaliz Ruiz de Azúak Gobernu Zibilaren erregistro-liburuetan jarraitu zien arrastoa: Círculo Vasco 1888ko urrian desegin zen, bere araudiak aurkeztu eta sei hilabetera; Euskal-Erriak (Centro Vasco-Navarro) berrogei egun iraun zuen, 1893ko abendutik 1894ko urtarrilera, eta Laurak Bat elkartea, 1899ko otsailaren 3an Carretas kalean inauguratua, maiatzean desegin zen. Luzeen iraun zuena Sociedad Vasco-Navarra izan zen (1900-1909), Cruz kaleko literatura eta musika gauekin ezaguna.³ Haren lokaletan, 1903ko apirilaren 25eko gauean, Athletic Club de Madrid sortu zen: Escuela de Minasen ikasten zuten gazte bizkaitar batzuek nahi izan zuten, hiriburuan Athletic Club de Bilbaoren sukurtsal bat izan nahi baitzuten.³

Pilotaren urteak ere baziren. 1891 eta 1899 artean bost frontoi handi eraiki ziren Madril erdian: Jai Alai, Fiesta Alegre, Euskal Jai, Beti Jai eta Central. Club de Sport Vascok, 1904an apusturik gabe pilotan jokatzeko sortuak, Jai Alain izan zuen egoitza, eta 1909an Beti Jaira aldatu zen, 1894ko maiatzean zabaldua.³

Bost haietatik, Beti Jai, Marqués de Riscal kalean, da zutik dirauen bakarra. Joaquín Rucoba arkitektoak egin zuen proiektua, José Arana sustatzaile donostiarraren enkarguz, 67 metroko kantxarekin eta 4.000 ikuslerentzako lekuarekin. 1919an itxi zen behin betiko, eta gero tailer mekanikoa, moto-kontzesionarioa eta lantegia izan zen. Madrilgo Erkidegoak Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuen 2011n, Udalak 2015ean desjabetu zuen, eta 2024ko martxoaren 28tik zabalik dago jendearentzat. Udalaren arabera, Madrilek izan zituen hogeita hamar frontoi monumentaletatik zutik geratzen den azkena da.⁹

Lehen Hogar Vasco (1923-1940)

Iraun zuen etxea XX. mendean iritsi zen. 1917an bazen jada Euzko-Etxea bat Madrilen, eta 1923an Hogar Vasco sortu zen, Carrera de San Jerónimo 38an lokalak zituela. 1927an Bonifacio de Echegaray zen buru, Eusko Ikaskuntzakoa; elkarte horren Madrilgo ordezkaritza han biltzen zen, eta harekin Hogarrek zerbitzu bat antolatu zuen euskal udalei hiriburuko kudeaketetan laguntzeko.² Gizonen etxea zen batez ere: hasierako garaietako bazkide-zerrenda batek 672 izen biltzen ditu, eta haietatik gehienez bederatzi ziren emakumeak.²

Jesús de Galíndezek idatzi zuen lanagatik Madrilera joandako euskaldunen gehiengo handi-handia Hogarreko bazkide zela. Frontoia eta lorategia zituen, hilero dantzaldiak eta txistu jaialdiak, eta 1925etik orfeoi bat, Busca de Sagastizábal maisuak zuzendua, Circo Pricen eta Palacio de la Músican abestu zuena eta Maitena opera Teatro de la Zarzuelan eszenaratu zuena erregeen aurrean. 1932an euskara eskolak hasi ziren, eta 1933an talde artistiko bat osatu zen.²

Gerra Zibilak beste zerbait bihurtu zuen. Altxamenduak Madrilen harrapatu zituen euskal ikasle eta soldadugai asko han elkartu ziren azkenean, eta Milicias Vascasek eraikina bereganatu eta kuartela ezarri zuten bertan: frontoian osatzen ziren astero frontera milizianoei txanda ematera irteten ziren konpainiak. Arriskuguneetatik ebakuatutako ehun euskal familia baino gehiago Serrano kaleko Refugio Vascon hartu zituzten ostatu. Gerra amaituta, Hogar bazkideei itzuli zitzaien, baina berrogeiko hamarkadaren hasieran itxi egin zen.²

Euskarazko meza eta Hermandad de San Miguel de Aralar (1965-1982)

Gerraren ondoren Madril euskal etxerik gabe geratu zen, eta jendea berriro elkartu zuena meza bat izan zen. Hirurogeiko hamarkadaren erdialdean, euskal ikasle talde bat biltzen hasi zen meza euskaraz ospatzeko, lehenik Colegio Mayor Guadalupen eta ikastetxe erlijioso bateko kaperan eta, 1969ko amaieratik, Colegio Mayor Pío XII.ean. Hainbat euskal apaizek eman zuten bata bestearen atzetik, batzuk Madrilen ikasten ari zirenak, eta taldera lanagatik joandako familiak batu ziren poliki-poliki. 1967an Txoko Zar elkarte gastronomikoa ere sortu zen.²

Pedro Aramburuk bultzatutako talde horretatik atera zen elkarte baten ideia. Elkarte zibil bat sortzeko baimena eskatu zuten, Euskal Etxea de Madrid, eta agintariek ez zuten erantzun. 1972an artzapezpikutzak beste bide bat gomendatu zien, anaidi erlijioso bat, eta horrela jaio zen Hermandad de San Miguel de Aralar, 1973ko estatutuekin, Madrilen bizi ziren Arabako, Gipuzkoako, Nafarroako eta Bizkaiko jaiotzez eta jatorriz zirenentzat zabalik. 1974ko abenduan lortu zuen Elizaren behin betiko onespena, eta 1975eko martxoan Dirección General de Seguridad-en erregistratu zen.² 1976an Hileras kaleko 17an lokal bat hartzeko aukera sortu zen. Ordaintzeko, Anaidiak milioi bat pezetako mailegua lortu zuen Caja de Ahorros Provincial de Guipúzcoatik, eta zazpi pertsonak eman zuten abala beren gain. 1977ko urritik Hermandad de San Miguel de Aralar-Euskal Etxea izena erabili zuen.²

Hogar Vasco berria eta Jovellanoseko egoitza (1979-1982)

Bitartean, Anaidiko zuzendariak erantzunik gabe eskatutako euskal etxe zibila prestatzen ari ziren. Hogar Vasco de Madrid-Euskal Etxea 1979ko otsailaren 5ean eratu zen, eta martxoaren 14an Madrilgo Gobernu Zibilak erakundea aitortu eta haren estatutuak inskribatu zituen. Haren helburuen artean zeuden Euskal Herria Madrilen ezagutaraztea, euskara eta euskal kultura sustatzea, eta lanagatik edo ikasketengatik Madrilera iristen ziren euskaldunei bidea erakustea eta laguntzea.² Hiru urtez Anaidiarekin batera bizi izan zen. Anaidiak hala eskatuta, Cajas de Ahorro Vascasek Jovellanos kaleko 3ko eraikina erosi zuten egoitza gisa uzteko, eta 1982ko uztailaren 26an Anaidiak desegitea erabaki zuen, eta bere bazkideak Hogar Vascora pasatzea.² 1996an elkarteak izena aldatu zuen, Euskal Etxea-Hogar Vasco de Madrid, eta estatutuetako «euskal probintzietako jatorrikoak» formula «euskaldunak eta Euskal Herriko jatorrikoak» formulagatik aldatu zuen.²

Egoitza 1982ko urriaren 1ean inauguratu zen, Carlos Garaikoetxea lehendakaria, Enrique Tierno Galván Madrilgo alkatea eta Jon Goitia Euskal Etxeko presidentea bertan zirela. Gau hartan Orfeón Donostiarrak Teatro de la Zarzuelan abestu zuen.² 1982ko maiatzean 650 bazkide zeuden, eta urte amaierarako 2.000ra iristea zen asmoa; 1982. urtea 2.600ekin amaitu zuen. 3.073 izan ziren 1985ean, 3.247 1991n eta 2.819 1999an.² Euskal etxeen erregistroak 2.134 bazkide ematen dizkio gaur.¹