Espainia

Euskal Herritik Madrilera edo Bartzelonara joatea ere emigratzea izan zen, bidean mugarik egon ez arren, eta kolonia horiek beren elkarteak sortu zituzten. Diaspora honek bi aurpegi ditu, oso desberdinak: XVI. mendetik Administrazioan eta Gortean karguak bete zituzten euskaldunena, eta XX. mendeko barne-emigrazioarena, 1975ean Araban, Bizkaian, Gipuzkoan edo Nafarroan jaiotako ia berrogeita hamar mila pertsona zituena erroldatuta Madrilen bakarrik. Gaur aitortutako bederatzi euskal etxeak Euskal Herritik kanpo eta Estatu beraren barruan daude, Madrilen, Bartzelonan, Valentzian, Valladoliden, Zaragozan, Palman eta Las Palmas de Gran Canarian.¹

Lehen aurpegi hori da zaharrena. Pablo J. Beltrán de Heredia Madrilgo Euskal Etxearen historiaren egilearen arabera, Espainiako Administrazioan hainbeste euskaldun bazeuden, beste arrazoi batzuen artean, hidalgoak zirelako zen: errege-xedapenek aitortzen zieten izaera hori, eta horrekin kargu publikoak bete zitzaketen. Presentzia hori XVI. mendetik nabaritzen da batez ere, eta XVIII.ean jo zuen gailurra.² Mende horretan, 1715ean, sortu zuten Madrilgo euskaldunek gaur ere jardunean dagoen kongregazio erlijioso eta ongile bat (ikus Congregación de San Ignacio).³

XIX. mendearen erdialderako milaka ziren kolonian, eta emakumeak gizonak baino gehiago. Beltrán de Heredia-k jasotzen duen Estíbaliz Ruiz de Azúa historialariaren azterketaren arabera, 1850ean Bizkaiko, Arabako eta Gipuzkoako 5.261 etorkin bizi ziren Madrilen, 1.886 gizon eta 3.375 emakume, 221.707 biztanleko hiri batean. Haien artean 442 merkatari zeuden, hiriburuko guztien %15,56, eta etxeko zerbitzuan 1.129 emakumek eta 71 gizonek egiten zuten lan.²

Mende aldaketaren inguruan, biltzeko lekua bilatu zuten. XIX. mendearen amaierako Madrilen iraupen laburreko euskal-nafar elkarte batzuk sortu ziren bata bestearen atzetik, eta frontoi handiak eraiki ziren; 1894an zabaldutako Beti Jai da gordetzen den bakarra (ikus Madrilgo euskaldunak).³⁹ 1917an Euzko-Etxea bat zegoen Madrilen, eta 1923an Hogar Vasco sortu zen (ikus Madrilgo Hogar Vasco).² Urte hartan bertan Solar Vasco-Navarro zegoen Bartzelonan (ikus Bartzelonako euskaldunak).⁴

Gerrak etxe horien erabilera aldatu zuen, eta azkenean itxi egin zituen. Madrilen, Milicias Vascas Hogar Vascon jarri ziren; Bartzelonan, Eusko Jaurlaritzak Delegación de Euzkadi en Cataluña zabaldu zuen, eta hark artatu zituen euskal errefuxiatuak.²⁴ Bartzelonako etxea 1939an itxi zen, eta Madrilgoa berrogeiko hamarkadaren hasieran.⁴²

XX. mendeko zifrak beste eskala batekoak dira. Estatistikako Institutu Nazionalaren arabera, Beltrán de Heredia-k aipatzen duenez, 1975ean Araban, Bizkaian, Gipuzkoan edo Nafarroan jaiotako 48.954 pertsona zeuden erroldatuta Madrilen, haien seme-alaba madrildarrak kontatu gabe.² Bartzelonara bi olatutan iritsi ziren: F. Xavier Medinak aztertzen duen 1986ko erroldaren arabera, batez ere 1940 baino lehen eta 1971-1980 hamarkadan. 1991ko zentsuan, udalerriko 7.571 bizilagun Euskadin jaioak ziren.⁴

Gaurko etxeak mende erdialdean hasi ziren sortzen. Valentziak 1950etik du euskal etxea; Bartzelonak 1979an zabaldu zuen bere Euskal Etxea, Madrilgo Hogar Vasco eratu zen urte berean, eta berriena, Las Palmas de Gran Canariakoa, 2023an sortu zen (ikus euskal gizataldea gaur).¹⁷