Ameriketako Estatu Batuak

Kapitulu honek kontatzen du zer bizimodu egin zuten euskaldunek Estatu Batuetan, behin iritsita: haiekin identifikatu zuten ofizioa, ostatu hartzen zuten etxeak eta norbait gaixotu edo hiltzen zenean elkarri laguntzeko sortu zituzten elkarteak. Ostatu eta elkarte haietatik sortu ziren kolektibitatearen elkarbizitzaren lehen moduak.

Euskal artzaina: ofizio bat eta topiko bat

Artzaintzak aurrera egiteko aukera ematen zuen, eta iritsi berriek bazekiten: nahiago zuten ardietan kobratu, egunen batean beren artaldea izateko. Auñamendiren arabera, hogeiko hamarkadan asko ziren jada abere eta lur jabe, bakoitza 40.000 buru baino gehiagorekin. Ofizio berak mespretxua ere ekarri zien: ibiltari, nomada eta «euskaldun beltz zikina» ere deitzen zieten.¹

Mendebaldeko artzaina euskaldunaren sinonimo bihurtu izana bi modutara azaltzen da, eta bi azalpenek kontrako norabideak hartzen dituzte. Lehena esperientzia da. Auñamendik gogorarazten du euskaldunak eta irlandarrak artzain aritzen zirela jada Argentinako panpan 1830-1840 urteetan, eta Mendebaldeko aitzindari batzuk, Pedro de Altube kasu, handik iritsi zirela.¹

Bigarrena mitoa da. Mariel Aquino ikertzailearen ustez, Estatu Batuetara emigratu zuten euskaldun gehienek ez zuten inoiz ardirik zaindu, eta zalantzazkoa da haietako inork ezagutzen ote zuen Mendebaldean egiten zen eremu irekiko artzaintza. Haren iritziz, abeltzainek ez zituzten euskaldunak nahiago trebetasunagatik, haien jatorri antzina-antzinakoari buruzko kontakizunengatik baizik: Europako aborigen garbitzat aurkezten zituzten, artzaintza odolean zutela.⁹

Ostatuak: euskal hotelak San Franciscon, Boisen eta New Yorken

Artzaina izan ala ez, iristen zenak teilatu bat behar zuen, eta ostatu batean aurkitzen zuen. Euskal ostatuek edo hotelek iritsi berriak hartzen zituzten, eta kolektibitatearen lehen gizarte-gunea izan ziren, jendea biltzen zen lekua, klubek eginkizun hori hartu zuten arte.⁷

San Franciscon, Juan Miguel Aguirrek 1866 aldera ireki zuen hotelaren ondotik beste batzuk etorri ziren, eta 1906ko lurrikara baino lehen, besteak beste, Hotel de France, Europa eta Hotel des Pyrenees zabalik zeuden jada. Batzuk askoz beranduago iritsi ziren: Obrero Hotel 1943an ireki zen eta 1993ra arte iraun zuen. Ordurako badiako kolektibitateak bazuen bere egoitza, eta 1982an eraiki zuen, ez hiriaren erdigunean, South San Franciscon baizik.⁷

Boisen, Cyrus Jacobs-Uberuaga etxea, 1864an eraikia, euskal ostatu bihurtu zen 1910ean eta 1969ra arte hartu zituen etorkinak; gaur euskal museoaren parte da. Etxe-multzo berean, Anduiza eraikinak (1914) frontoi estali bat zuen.¹⁸¹³ Eta ez zen hiriburua bakarrik: XX. mendeko lehen hamarkadetan, Idaho hegoaldeko herrietako ostatuak euskal artzainez beteta zeuden.³

New York igarobide bat zen. Mendebaldera zihoazen edo handik itzultzen ziren euskaldun asko hiritik pasatzen ziren, eta haientzat ireki zuen Valentín Aguirrek 1910ean Santa Lucia Hotel, Cherry Streeten. 1919an kale horretan bertan lau euskal ostatu zeuden gutxienez.⁵

Euskaldunen artean elkarri laguntzen: Boise 1908an eta New York 1913an

Ostatuak ohea eta janaria ematen zituen, baina bezero bat gaixotu, elbarri gelditu edo ordaindu ezinik hiltzen zenean, kontua jabearen gain geratu ohi zen. Boiseko ostatu-jabe batzuek sortu zuten 1908an Sociedad de Socorros Mutuos. Bazkideek kuota bat ordaintzen zuten, eta trukean elkarteak osasun-larrialdiak, elbarritasuna eta hiletak ordaintzen zituen. Gizonezko espainiar eta euskaldun guztientzat zegoen zabalik, eta 1918ko gripearen ondoren askoz gehiago sartu ziren.⁶⁵

Bost urte geroago, New Yorken, hamahiru euskaldunek, horien artean Valentín Aguirrek, Centro Vasco-Americano, Sociedad de Beneficencia y Recreo erregistratu zuten. Lagun italiarrek lagundu zieten, eta horien artean abokatu gazte bat zegoen, Fiorello La Guardia, gero hiriko alkate izango zena. Euskal probintzietan jaiotako gizonak eta haien semeak baino ezin ziren bazkide izan. 1924an hirurehun bazkide aktibo zituen, eta 1928an egoitza propioa estreinatu zuen Cherry Streeteko 48. zenbakian, ostatuen kalean, frontoi estali, taberna eta jatetxearekin. Kaleko eraikinak bota zituztenean hainbat egoitzatatik igaro zen, 1973an Brooklyngo Eckford Streeten eraikin bat erosi zuen arte. 1980an Euzko Etxea izena hartu zuen.⁵

Bi elkarteek elkar ezagutu zezaketen. Gloria Totoricagüenaren ustez, sinesgarria da elkarren eragina izatea, New Yorkeko ostatuetan lo egiten zuten euskaldunen bidez, Mendebaldera zihoazela edo etxera itzultzen zirela, baina ohartarazten du ez dagoela hori frogatzen duen agiririk.⁵