Ameriketako Estatu Batuak

Estatu Batuetara lanera joan ziren euskaldunak, luzaroan eta ofizio bakar batean bilduta. Mende bat baino gehiagoz, urrearen sukarrarekin iritsi ziren lehen euskaldunetatik hirurogeita hamarreko hamarkadan kontratatutako azken artzainetara, Bizkaiko eta Nafarroako landa-eremuko gizon ezkongabeak iritsi ziren batez ere. Katean zetozen, aita edo osaba baten atzetik, hiru urteko kontratuekin eta itzultzeko asmoarekin. Asko geratu egin ziren, eta ostatuen eta elkarrekiko laguntzarako elkarteen inguruan antolatu zuten bizimodutik sortu da gaurko komunitatea: hogeita hamasei erakunde aitortu, federazio propio bat, museo bat, euskal ikasketen unibertsitate-zentro bat eta hamarnaka mila lagun biltzen dituen jaialdi bat.

Lehenengoetako batzuk ez ziren Euskal Herritik iritsi ere egin. Río de la Platatik zetozen, Kaliforniako urreak erakarrita. Juan Miguel Aguirre etxalartarra Montevideora emigratu zen 1845ean, eta lau urte geroago San Franciscon zegoen; han ireki zuen, 1866 aldera, hiriko lehen euskal hoteltzat jotzen dena.⁷ Pedro de Altube Argentinatik iritsi zen 1850ean (ikus euskaldunak Estatu Batuetako historian).¹

Mendebaldean ez zituen urreak finkatu, ardiek baizik. 1854an Domingo Amestoyk eta Abel Stearnsek ardi-ganadutegi bat sortu zuten Kalifornia hegoaldean. Hamarkada hura amaitzerako euskaldunak Kalifornia hegoaldean eta San Joaquín haranean zebiltzan jada, eta 1870 aldera Arizonara, Mexiko Berrira, Kalifornia iparraldera eta Nevadara iritsiak ziren.¹ Nevadan, erroldako euskal biztanleria 1900eko 181 pertsonetatik 1910eko 971ra igo zen.²

Idahora zilarrak eraman zituen lehenik, De Lamarren (1889) eta Silver Cityn (1890) egindako aurkikuntzekin. Meategietan gutxi iraun zuten: laster hasi ziren meatze-kanpamentuei behi- eta bildots-haragia hornitzen. Boise aldera iritsi zirenak landa-eremuko bizkaitarrak ziren gehienak, eta katean iristen ziren, aita edo osaba baten atzetik.⁴

Auñamendiren arabera, korronterik garrantzitsuena 1900 eta hogeita hamarreko hamarkada bitartean iritsi zen. Gehienak gizon ezkongabeak ziren, hiru urteko artzain-kontratu batekin eta itzultzeko asmoarekin.¹ Gero atea estutu egin zen. 1924ko immigrazio-legeak 131ra mugatu zuen urtero Estatu Batuetan sar zitezkeen espainiarren kopurua, eta 1934ko Taylor Grazing Actek, Auñamendiren arabera, kanpoan utzi zituen euskal artzainen eskubideak.¹

Abeltzainek berek ireki zuten berriro, oraindik ere artzainak behar baitzituzten. 1942 eta 1961 bitartean, artzainen legeak esaten zitzaienei esker, 383 bat euskaldunek lortu zuten bizileku legala, eta 1950ean Patrick McCarran Nevadako senatariak baimena lortu zuen artzain espainiarrak hiru urteko kontratu berriztagarriekin errekrutatzeko.¹² 1960an California Range Associationek Western Range Association sortu zuen, herrialde osoko eremukoa. Hautaketa Bilboko Estatu Batuetako kontsulatuan egiten zen, eta horregatik ziren euskaldunak hautatuak. Auñamendiren arabera, 1957 eta 1970 bitartean 5.495 artzain-eskaera izapidetu ziren, eta 1965 baino lehen %95 euskaldunenak izan ziren, bizkaitarrenak eta nafarrenak batez ere. 1966an 1.200 bat euskal artzain zeuden lanean.¹

Hirurogeiko hamarkadaren amaieran, Espainiako ekonomia suspertu ahala, gero eta jende gutxiagok nahi zuen joan. Hirurogeita hamarreko hamarkadan elkarteak Bilbon eta Donostian bilatu zituen artzainak, eta gero Perun (1971) eta Mexikon (1973). 1976an, kontratatutako 742 artzainetatik 106 baino ez ziren euskaldunak. Emigrazioa amaitu egin zen, Euskal Herrian jada ordaintzen ziren soldatengatik, eskari txikiagoagatik eta Hego Amerikako langile merkeagoen lehiagatik.¹