Ameriketako Estatu Batuak

Kapitulu honek Estatu Batuetako historian izena utzi zuten euskaldun eta euskaldunen seme-alaba batzuen bizitza kontatzen du: New Yorkeko hotelari bat, Argentinatik iritsitako abeltzain bat, Nevadako bi anaia, Idahoko politikari bat eta erbesteko historialari bat. Renok artzainei jaso zien monumentuarekin amaitzen da, zerrenda honetan izen propiorik ez dutenei.

Valentín Aguirre, Cherry Streeteko hotelaria

Valentín Aguirre 1871n jaio zen Sollube mendian, Busturiatik hurbil (Bizkaia). Hamar urte zituen, aita hila zela, etxetik atera zenean Sotatarren ontzi-konpainiako Alceda itsasontzian lan egitera, eta harekin Erdialdeko eta Hego Amerikako portuak ibili zituen. Euskara baino ez zekien; gaztelania ontzian ikasi zuen. 1895ean New Yorken geratu zen, eta han Staten Islandeko ferrian eta portuko atoiontzietan sutzaile aritu zen.⁵

Hamabost urte geroago, Benita Orbe emaztearekin, Cherry Streeteko Santa Lucia Hotel eta bidaia-agentzia bat ireki zituen. Centro Vasco-Americanoren hamahiru sortzaileetako bat izan zen, eta urte askoan haren lehendakaria.⁵

Pedro de Altube, Argentinatik Nevadara

Pedro de Altube Argentinatik Kaliforniara iritsi zen 1850ean, ganadua erosi eta Nevadaraino eraman zuen. 1870eko hamarkadaren hasieran Jean Garatekin batera estatu horren ipar-ekialdean kokatu zen, eta han Spanish Ranch sortu zuen, Independence Valleyn.¹² Bernardo anaiarekin ardi-inperio bat eraiki zuen, eta langileak bereen artean bilatu zituen: senitarteko sareen bidez errekrutatu zituen euskaldunak.⁹ Auñamendik jasotzen du zein ezizenez ezagutu zuten: «Father of Basques in America».²

Laxaltarrak, gobernadore bat eta idazle bat

Paul Laxalt zuberotar baten eta baxenabartar baten semea zen, eta Nevadako gobernadore, Washingtongo senatari eta Alderdi Errepublikanoko presidente izatera iritsi zen. Ronald Reaganen lagun mina izan zen eta haren presidentetzarako kanpaina zuzendu zuen. Haren eta Pete Cenarrusaren kudeaketei esker, Reaganek Ardanza lehendakaria hartu zuen Etxe Zurian, hark 1988an Estatu Batuetara egin zuen bisitan.¹⁴

Haren anaia Robert Laxalt izan zen Nevadako euskal osagaia ondoen kontatu zuen idazlea.¹⁴

Pete Cenarrusa, euskaraz hitz egiten zuen Idahoko politikaria

Pete Cenarrusa Careyn (Idaho) jaio zen 1917ko abenduaren 16an, bizkaitar etorkinen semea. 1950ean Idahoko ganberan sartu zen diputatu, hiru aldiz izan zen haren presidente, eta 1967an Idahoko estatu-idazkari izendatu zuten, ia 36 urtez bete zuen kargua. Euskarari eutsi zion bizitza osoan eta hamabost aldiz baino gehiagotan bidaiatu zuen Euskal Herrira. Freda emaztearekin Cenarrusa Foundation for Basque Culture sortu zuen. Boisen hil zen 2013ko irailaren 29an.¹⁵

Jon Bilbao, erbestetik euskal ikasketetara

Jon Bilbao Azkarreta Cayeyn (Puerto Rico) jaio zen 1914an, eta txikitan familiarekin Euskal Herrira itzuli zen. Boluntario borrokatu zuen euskal batailoietan, eta Bilbo erori ondoren erbesteratu egin zen. 1938an Estatu Batuetara iritsi zen, euskal ordezkaritzan sartu zen eta Boisen azpiordezkari izan zen. Gero ikerketari eman zion bere burua: Eusko Bibliographia osatu zuen, William Douglassekin Nevadako Unibertsitateko (Reno) euskal ikasketen programa bultzatu zuen, eta harekin idatzi zuen Amerikanuak. Basques in the New World (1975). Getxon hil zen 1994an.⁸

Euskal artzainaren monumentua Renon (1989)

1989ko abuztuaren 27an National Monument to the Basque Sheepherder inauguratu zen Renoko Rancho San Rafael parkean, Néstor Basterretxea eskultorearen lana. XIX. mendearen amaieratik Mendebaldera ardiak zaintzera joan ziren euskaldunak gogorarazten ditu, estatubatuar gehienek bakardadeagatik, gogortasunagatik eta soldata txarragatik saihesten zuten lan batera.¹⁶