Ameriketako Estatu Batuak

Kapitulu honek kontatzen du nola igaro ziren Estatu Batuetako euskaldunak beren artean biltzetik jendaurrean agertzera, eta nola antolatu ziren gero: klub-federazio bat, euskal etxe bat, museo bat eta jaialdi bat Boisen, ikasketa-zentro bat Renon. Zenbat diren erroldek diotenarekin amaitzen da.

Picnic pribatutik Sparkseko jaialdira (1959)

1959 baino lehen ere biltzen ziren Mendebaldeko euskaldunak: urteroko picnicak egiten ziren Buffalon (Wyoming) 1918tik, Boisen 1933tik eta Bakersfielden 1938tik. Baina euskaldunek euskaldunentzat egindako bilerak ziren. 1959ko ekainaren 6an eta 7an lehen Western Basque Festival egin zen Sparksen (Nevada), eta 5.000 bat lagun iritsi ziren Mendebalde osotik: ordura arte egindako euskal bilkurarik handiena. Dick Graves kasino-jabeak babestu zuen, haren emaztea eta kasinoko gerentea, John Ascuaga, euskaldunak baitziren, eta besteak beste Peter Echeverria estatu-senatariak eta Robert Laxalt idazleak antolatu zuten. William Douglass antropologoaren arabera, ordura arte Mendebaldeko euskaldunak oharkabean igarotzen saiatu ziren. Sparksen ondoren, gero eta tokiko kolektibitate gehiagok antolatu zituzten beren jaialdiak.⁶

NABO, klubetako federazioa (1973)

Hamalau urte geroago, klubak Sparksera itzuli ziren. 1973ko martxoan haien ordezkariak han bildu ziren eta federazio bat sortzea erabaki zuten, eta abuztuan North American Basque Organizationsen (NABO) lehen biltzarra egin zen Renon; federazioa Nevadan eratu zen legez. Izena falta zirenak kontuan hartuta aukeratu zen: North American Basque Organizations, lehenago hartutako Western States Basque Organizations izenaren ordez, beste eskualde batzuetako klubei atea zabalik uzteko. Estatutuek, gainera, debekatu egiten diote federazioari edozein ideologia edo kausa politiko sustatzea. NABO zortzi klubekin hasi zen; hemezortzi ziren 1979an eta hogeita hamasei 2007an. New Yorkeko Euzko Etxea, Cherry Streeteko elkarte zaharra, 1993an sartu zen.⁶

Besteak beste, mus eta pilota txapelketak eta gazteentzako uda-kanpaleku bat antolatzen ditu. Euskal musikaren lehen kanpalekua Boisen egin zen 1973an, federazioa sortu zen urte berean, eta 2001etik Udaleku du izena. Hala ere, federazioa ez da guztiengana iristen: NABOri buruzko azterlanaren egileak kalkulatzen du erroldan euskaldun direla adierazten duten hamar estatubatuarretik bakarrak parte hartzen duela klub batean.⁶

Boise: Basque Center, Oinkari, museoa eta Jaialdi

Boisen, bizimodu horren zati handi bat kale berean biltzen da. Euzkaldunak Inc. 1949an sortu zen Basque Center eraikitzeko, Grove Streeteko 601. zenbakian. Totoricagüenaren arabera, Boise izan zen Estatu Batuetan euskal etxe propioa eraiki zuen bigarren kolektibitatea, New Yorken (1928) ondoren.⁴¹⁷

Dantzak bere bidea egin zuen. Emmetten sortu zen, 1940an, herrialdeko lehen euskal dantza-talde formala, eta hogei urte geroago, 1960an, Boiseko lagun talde bat Euskal Herrira joan zen eta Pasaian Oinkari dantza-taldea ezagutu zuen; taldeak bere izena hartzeko proposatu zien. Oinkari Basque Dancers taldeak 1960ko artzainen neguko dantzaldian (Sheepherders’ Ball) egin zuen bere lehen emanaldia.⁴

Kale berean, 607an, dago Cyrus Jacobs-Uberuaga etxea, ostatu zaharra. Han sortu zen 1985ean Basque Museum & Cultural Center, Adelia Garro Simploti esker, eta 1993tik haren egoitza nagusia 611n dago. Estatu Batuetako euskal museo bakarra da, eta ikastola bat hartzen du.¹³⁴

Urte berean, 1985ean, NABOren bilera batean, Albert Erquiagak eta Gerri Achurrak Jokin Intxausti ezagutu zuten, Eusko Jaurlaritzakoa, eta hark nazioarteko ekitaldi handi bat antolatzera animatu zituen. Bi urte geroago, 1987an, Jaialdi nazioarteko jaialdiaren lehen edizioa egin zen, Euzkaldunakek eta Oinkarik antolatua eta Erquiagak eta Achurrak zuzendua. 1990ean errepikatu zen, eta 2000n 30.000 bat lagun bildu zituen.⁴ Gaur bost urtean behin egiten da: 2025eko ediziorako antolatzaileek 30.000 eta 40.000 bertaratu artean espero zituzten, eta hurrengoa 2030erako dago aurreikusita.¹²

Reno: Center for Basque Studies

Artzainak unibertsitatera ere iritsi ziren. 1967an Center for Basque Studies sortu zen Nevadan, gaur Nevadako Unibertsitatean (Reno) dagoena. Euskaldunak aztertzeko sortu zen, barne-Mendebaldearen garapena markatu zuen ardi-industriaren parte gisa, eta Euskal Herritik kanpo bere motako zentro nagusitzat aurkezten du bere burua.¹¹

Zenbat diren

Denbora luzez erroldak ez zituen bereizi. 1980ra arte, Estatu Batuetako erroldak espainiar edo frantses gisa zenbatzen zituen euskaldunak; urte hartan hasi zen euskal jatorria jasotzen.¹⁹ 43.140 pertsonak adierazi zuten euskaldun zirela 1980an, 47.956k 1990ean eta 57.793k 2000n.⁴ 2000n, euskaldun gehien zituzten estatuak Kalifornia (20.868), Idaho (6.637), Nevada (6.096), Washington (2.665) eta Oregon (2.627) ziren.¹⁰ Totoricagüenak ohartarazten du euskaldun sentitzen diren pertsona askok ez zutela hori inprimakian markatu, eta benetako kopurua handiagoa dela.⁴

Eusko Jaurlaritzaren erregistro ofizialak 36 euskal erakunde aitortzen ditu gaur Estatu Batuetan, Seattletik Miamira, eta horien artean daude NABO, Boiseko museoa eta New Yorkeko Euzko Etxea.¹⁷