Ameriketako Estatu Batuak

Kapitulu honek ez du emigrazio bat kontatzen, erbeste bat baizik. Ia hogeita hamar urtez Eusko Jaurlaritzak ordezkaritza bat izan zuen New Yorken: mundu-gerrako urteetan ia kantzilleritza baten gisa aritu zen, frankismoaren errepresioa Nazio Batuetara eraman zuen eta, zorte handirik gabe, Mendebaldeko euskaldunen babesa bilatu zuen.

Haren ordezkariak 1938ko abuztuaren 19an iritsi ziren New Yorkera. Antón de Irala zen buru, eta harekin zetozen Ramón de la Sota Mac Mahon, Manu de la Sota Aburto, Juan de Aranburu kazetaria, Eustacio Arritola eta José de Urresti. Bulegoa New Weston Hotelen ireki zuten, Manhattanen, eta geroago Bosgarren Etorbideko 30. zenbakira aldatu ziren.⁸

Mundu-gerrarekin, lehendakaria bera iritsi zen hirira. José Antonio Aguirre New Yorken jarri zen bizitzen, eta 1942 eta 1945 bitartean Eusko Jaurlaritzaren benetako egoitza han egon zen. Aguirre Columbia Unibertsitateko irakasle-kontratu batekin bizi zen, baina kontratu hori, egiaz, Manuel de Ynchaustik ordaintzen zuen. Ordezkaritzaren jarduera handiko lehen aldia izan zen, eta orduan ia kantzilleritza baten gisa aritu zen.⁸

New Yorketik, erbesteko gobernuak Nazio Batuetara eraman zuen bere auzia. 1946ko maiatzean Aguirrek, Iralak eta Jesús de Galíndezek lagunduta, frankismoak Euskadin egindako errepresioari buruzko txosten bat eman zion Trygve Lie idazkari nagusiari.⁸

Galíndez ordezkaritzaren buru izatera iritsiko zen. Irala 1949an Europara joan ondoren, zenbait kidek zuzendu zuten ia behin-behinean, 1950ean hura titular izendatu zuten arte. Aguirre bezala, Columbian irakasle gonbidatua izan zen, eta 1956an desagertu zen arte izan zuen kargua.⁸

Galíndezen ondoren Jon Oñatibiak, Jon Bilbaok eta Pedro Beitiak bete zuten postua. 1966an azken ordezkariak kargua utzi zuen eta ordezkaritza itxi egin zen.⁸

Boiseko azpiordezkaritza

Ordezkariak ez ziren New Yorken geratu. Mendebaldeko euskaldunak ere bilatu zituzten, eta Boisen azpiordezkaritza bat sortu zen, Jon Bilbaoren ardurapean. Giro etsaia aurkitu zuen. Idahoko euskaldunek, bizkaitar jatorrikoak gehienak, Estatu Batuetako Eliza katolikoak Gerra Zibilaz zabaltzen zuen ikuspegia bere egin zuten, eta mesfidati zeuden Eusko Jaurlaritzarekin, «elementu gorritik» hurbil zegoelakoan, haiek esaten zutenez.⁸

Bilbaok bide kulturala hautatu zuen. Artzainen bizimodua ikertzen zuen, bizkaiera ikasi zuen, Idahoko euskaldun gehienek hitz egiten zuten euskara, eta euskal historiako eskolak eman zituen Boise Junior Collegen. Jendaurrean ere eskatu zien euskaldunei Estatu Batuetako herritar egiteko, kontsulatu frankistari eragina kentzeko. Ez zuen bilatzen zuena lortu, eta 1940ko irailean Berkeleyra joan zen ikastera.⁸