Uruguai

Euskal erbestea modu berezian igaro zen Uruguaitik. Euskal Erriak, Montevideoko euskaldun guztiak biltzeko jaio zen elkarteak, gerraren aurrean neutral agertuz hasi zen; urte gutxi geroago, Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza bat hirian zegoela eta lehendakaria bertan berriro agertuta, 1943ko Gran Semana Vascari utzi zizkion aretoak, eta bere historialariek haren «iraultza kulturala» deitzen dutena bizi izan zuen.

Gerraren aurrean neutral zegoen elkarte bat

Gerra Euskadira iritsi zenean, Euskal Erria neutral agertu zen, eta ez zien jaramonik egin 1937an iristen zitzaizkion laguntza-eskaerei. Urte hartako ekaineko batzarrean, bazkide batek jarrera hari «orrialde iluna» deitu zion erakundearen bizitzan.⁵ Lehen laguntza ez zen gerraren amaierara arte atera: 1939ko martxoan, elkarteak 100 peso eman zituen gerrak kaltetutako euskal haurrentzako harpidetza baterako, eta maiatzean 500era igo zuen kopurua.⁵

Orduko, Eusko Jaurlaritza Montevideotik igaroa zen. 1938ko azaroaren 15ean Asturias ontzian iritsi ziren Buenos Airesen kokatzera zihoan Euzkadiko Gobernuaren ordezkaritzako kideak, eta Uruguaiko prentsari azaldu zioten zertara zetozen: Uruguaiko eta Argentinako gobernuen aurrean milaka euskal errefuxiaturen sarrera kudeatzera.⁵

1940an, Eusko Jaurlaritzak bere ordezkaritza ireki zuen Montevideon. Ricardo Guisasola (1941-1964) eta Pedro Artetxe (1964-1971) izan ziren ordezkariak, nahiz eta 1943 eta 1955 artean karguan benetan aritu zena Vicente Amezaga izan zen, ofizialki inoiz izendatu ez zutena.¹¹

Aguirre lehendakaria berriro agertzen da (1941)

1940ko maiatzean, Alemaniaren aurrerapenak Belgikan harrapatu zuen José Antonio Aguirre lehendakaria, eta urtebete baino gehiagoz ezkutuan egon zen non zegoen. Europa okupatua eta Atlantikoa zeharkatu zituen, Brasilgo mugatik sartu zen Uruguaira 1941eko urrian, eta Montevideon agertu zen berriro jendaurrean.⁵¹¹

Haren etorrerak proban jarri zuen Euskal Erriaren neutraltasuna. Urriaren 6an, zuzendaritzak bozkatu zuen agurtzera ordezkaritza bat bidali ala ez, eta ezetza atera zen: bost boto kontra, bi alde eta abstentzio bat.⁵ Bazkide batzuek baja eman nahi izan zuten protesta gisa, eta Aguirre bera izan zen geratzeko eta gauzak barrutik aldatzeko aholkatu ziena.⁵ Klubetik kanpo, Julio V. Iturbide diputatuak omenaldi bat proposatu zion lehendakariari Ordezkarien Ganberan, eta lehendakariaren etorrera bere hitzekin kontatzen da euskaldunak Uruguaiko historian.⁵

1943ko Gran Semana Vasca

Bi urte geroago, Montevideok erbestearen kultura-gertaera handia bizi izan zuen Uruguain: Semana Cultural Vasca, 1943ko urriaren 30etik azaroaren 13ra, hamabost egun iraun zuen «astea».⁵ Ideia Aguirrerengandik eta Buenos Airesko euskal ordezkariengandik atera zen, eta Montevideon bi elkarteek lagundu zuten: Euskal Erriak bere aretoak utzi zituen idazkaritza nagusi gisa, eta Centro Euskaro Españolek jaialdi bat antolatu zuen dirua biltzeko.⁵

Errepublikako presidenteak, Juan José de Amézagak, Algortako euskaldunen ondorengoak, inauguratu zuen, Salón Nacional de Bellas Artesko erakusketa batean, Zuloaga, Ramiro Arrue, Zubiaurre anaiak, Gustavo de Maeztu eta Néstor Basterretxearen lanekin. Haren emazteak, Celia Álvarez de Amézagak, andreen batzordea zuzendu zuen. Hamabost egun haietan, Montevideoko irratiek euskal musika eta hitzaldiak eman zituzten.⁵

Semana Vascak utzi zuena

Semana Vascak aro berri bat ireki zuen Euskal Errian, bere historialariek «iraultza kulturala» deitzen dutena.⁵ 1944ko apirilean, Vicente Amezagak bultzatuta, Ameriketako kontinenteko lehen euskara-katedra sortu zen Universidad de la Repúblican.⁵¹² Urte hartako maiatzaren 13an Gernika Plaza inauguratu zen Montevideon, bonbardaketaren biktimen omenez.⁵ 1945eko martxoaren 20an Departamento de Estudios Vascos jaio zen (Eusko Ikaskuntza Mintegia).⁵ 1945 eta 1946 artean, Frantzian errefuxiatuta zeuden hiru mila euskaldunentzako laguntza-eskaera larri baten aurrean, Euskal Erriak Comité Pro Ayuda a los Vascos en Francia antolatu zuen.⁵ Eta 1948 eta 1949 artean, Amezagak euskal gaiei buruzko irratsaio bat eman zuen, Euzkadi Irratia.⁵

Euskal Erriari buruzko Urazandi liburukiaren egileen arabera, Uruguai izan zen, Mexikorekin batera, Bigarren Mundu Gerraren ondorengo hamarkadan diktadura frankistaren aurrean euskal kausari zalantzarik gabe eutsi zion Ameriketako herrialde bakarra. Adibide gisa 1954ko eszena bat jasotzen dute: Montevideon egindako UNESCOren Konferentzian, Justino Zabala Muniz Uruguaiko ministroak hitza eman zien Xabier Landaburu eta Santiago Onaindia euskaldunei, Francoren Hezkuntza ministroaren aurrean.⁵

Aroa berrogeita hamarreko hamarkadaren erdialdeko Uruguaiko krisi ekonomikoarekin itxi zen, eta Vicente Amezaga Caracasera joan zen 1955eko uztailean.¹²