Uruguai

Uruguaik euskal emigrazio izugarria jaso zuen bere neurrirako: 1999an, bertako zortzi etxe aitortuek munduko euskal etxeetako bazkide guztien %11,8 biltzen zuten. Ez zuten Montevideoko sortzaile ospetsuek egin, bertako bi historialarik «jendetza anonimo bat» deitzen diotenak baizik, bi alditan iritsi zenak, independentziaren aurretik eta ondoren, eta Pirinioen bi aldeetatik. Jatorri bikoitz horrek hasieratik markatu zuen nola antolatu ziren. Gaurko komunitatea, zortzi hiritako hamaika erakunde, ondorengoek sortu zuten, ez emigranteek.

Izen ospetsuak, hala ere, hiriaren jatorrian bertan daude. Montevideo bizkaitar batek sortu zuen, Bruno Mauricio de Zabalak; haren lehen gobernadorea, José Joaquín de Viana, arabarra zen; eta lehen urteetan ekonomiako pertsonaia nagusia beste bizkaitar bat izan zen, Francisco de Alzaíbar armadorea.¹

Baina geratu zen arrastoa ez da izen horiena. Martha Marenales Rossi eta Juan Carlos Luzuriaga historialariek honela laburtzen dute: «jendetza anonimo bat» izan zen geratzea erabaki zuena. Bi etapa handitan iritsi zen, eta biek aldatu zuten Uruguaiko gizartea. Lehenak, garai kolonialean, hogeita hamar urte iraun zuen, 1780tik 1810era. Bigarrenak, errepublika independentean, bikoitza iraun zuen: hirurogei urte, 1830etik 1890era.¹

Bigarrena izan zen erabakigarria. Uruguai 1830ean independizatu zen, eta hurrengo sei hamarkadetan Pirinioen bi aldeetako euskaldunak iritsi ziren: hasieran, batez ere, Iparraldetik; gero, gero eta gehiago, Bizkaitik, Gipuzkoatik, Arabatik eta Nafarroatik. Alde batetik edo bestetik etortzea ez zen gauza bera, eta XIX. mendean jada Montevideoko euskaldunek eztabaidatu zuten denak elkarte berean bildu behar ote ziren ala bakoitza bereekin, eta eztabaida hori nola antolatu ziren kontatzen duen historia osoan zehar ageri da.⁵