Uruguai

Montevideoko euskaldunak goiz antolatu ziren, eta ia beti nor sar zitekeen eztabaidatzen. Haien lehen elkartea, 1876koa, iritsi berria babesteko jaio zen, eta denbora luzez munduko lehena zela uste izan zen; bitan zatituta amaitu zuen, eta haren instalazioak enkantean saldu zituzten. Ondoren etorri ziren Uruguain oraindik zabalik dauden bi euskal erakunde zaharrenak, Centro Euskaro eta Euskal Erria.

Montevideoko Laurak Bat, Ameriketako lehen euskal elkarteetako bat

Dena 1876ko Eguberri egunean hasi zen, Club Literario Artístico Uruguayon bildutako euskaldun talde batek elkarte propio bat sortzea erabaki zuenean. Erakundearen txostenak honela gogoratzen zuen 1884an: euskaldunen abertzaletasunetik sortu zen, beren lurraren «zorigaitzaren aurrean hunkituta», foruak ezabatu zituen 1876ko legearen ondoren.⁵ Estatutuak 1877ko urtarrilaren 1ean onartu ziren.⁶

Izen ofizialak berak esaten zuen zertarako sortzen zen: Sociedad Protectora de la Inmigración Vascongada Laurak Bat. Uruguaira iristen zen Nafarroako, Gipuzkoako, Bizkaiko edo Arabako immigrantea babestu nahi zuen, eta herrialdeko edozein tokitan lana bilatu.⁶ Laurak bat izenak esan nahi du lau probintziak bat direla: Hegoaldeko lau euskal probintziak.

Buenos Airesko izenkidea baino hilabete batzuk lehenago jaio zen, Argentinako Laurak Bat baino, 1877ko martxoaren 13an sortua. Horregatik jo zen denbora luzez munduko lehen euskal etxetzat, eta hala aurkezten da oraindik ere.⁸ Geroagoko ikerketa batek, Eusko Jaurlaritzak berak jasotzen duenak, titulu hori ñabartzera behartzen du: Kubako Matanzas hirian 1868tik zegoen Sociedad de Beneficencia de naturales y descendientes de las Provincias Vasco-Navarras izeneko ongintzako elkarte bat, probintziako artxiboan dokumentatua eta gutxienez 1891 arte jardunean.¹³ Laurak Bat, beraz, Río de la Platako lehen euskal elkartea da, baina ez Ameriketan jasota dagoen lehena.

Elkartea ez zen iritsi berriei lana bilatzera mugatu. 1877ko apiriletik Laurac Bat egunkaria argitaratu zuen, euskal diasporaren lehen egunkaritzat hartzen dena, José de Umaránek zuzentzen zuena. 1882an erakunde independente bat sortu zuen, Caja Vasco Navarra de Reempatrio, behar zuenari itzultzen laguntzeko. Eta 1884an mugaren beste aldekoei ireki zien atea: estatutuak aldatu zituen Pirinioen bi aldeetan jaiotakoak onartzeko, izena aldatu eta Sociedad Euskara jarri zion, eta egunkariak El Euskaro izena hartu zuen.⁶⁷

Zatiketa bat eta amaiera bat

Urtebete lehenago, elkartea zatituta zegoen jada. 1883an, José Arechavaleta naturalista Laurak Batetik bereizi zen bere iloba Pedro de Hormaecherekin eta beste hogei bazkiderekin, eta Centro Vascongado sortu zuen.⁵ Bi elkarteak desegin egin ziren azkenean, bakoitza bere likidazio-epaiketan, eta azken ekitaldia Campo Euskaroko instalazioen jendaurreko enkantea izan zen, 1898ko uztailaren 31n.⁵ Orduko, bazen berriro hasten zenik: 1897ko urtarrilean, Montevideoko euskaldunak elkarte berri baterako lehen urratsak ematen ari ziren.⁵

Centro Euskaro (1911) eta Euskal Erria (1912)

Uruguain oraindik jardunean dauden bi euskal erakunde zaharrenak bederatzi hilabeteko aldearekin jaio ziren, eta hain zuzen nor izan zitekeen bazkide galderak bereizi zituen.

Centro Euskaro 1911ko ekainaren 29an sortu zen, eta Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako euskaldunak bakarrik onartzen zituen. 1915ean «Español» gehitu zion izenari, eta 1994an Centro Euskaro deitzera itzuli zen.⁹

Euskal Erria, neurri handi batean, bazterketa horri erantzuteko jaio zen.⁹ Sortze-batzarra 1912ko martxoaren 30eko gauean egin zen Sociedad Españolaren aretoetan, 350 bat pertsonarekin. Zazpirak Bat («zazpiak bat») izena aztertu zuten, baina Euskal Erria nagusitu zen, Hermenegildo Aramendik proposatua, Montevideoko Laurak Bateko idazkari ohiak.⁵ Elkarte berriak «euskaldun guztiak eta haien ondorengoak» bildu nahi izan zituen, Euskal Herriko jatorrizko guztientzat eskubide berdinekin, eta urtero ikusgai egiten zuen klausula batekin eraman zuen hori estatutuetara: lehendakaritza Iparraldeko jatorrizko baten eta Hegoaldeko jatorrizko baten artean txandakatzen zen.⁵

Lehen urteetan ez zuen etxerik izan, eta utzitako lokaletan biltzen zen: Círculo Católico de Obreros, Club Español eta Sociedad Francesa. 1912ko azaroan, Inciartek, gerora elkarteko lehendakari izango zenak, bere izenean erosi zuen Cancha de Basilio, frontoi bat, eta elkarteak berari erosi zion 1926an.¹⁴ Frontoi hura ez zen xehetasun hutsa. Haren historialariek jasotzen duten garaiko dokumentu batek argi esaten zuen: ezin zela egiazko euskaldunen elkarterik egon «ezer baino lehen pilota-leku bat izan gabe».⁵ 2025eko azterketa batek erakusten du, 1912 eta 1939 artean, pilota izan zela klubaren gizarte-bizitzaren erdigunea eta Montevideoko hiri-klase ertainarekiko zubia, kirolean modernotasunaren adierazpen bat ikusten baitzuen klase horrek.¹⁰

Elkarteak bere egunkaria ere argitaratu zuen, Euskal Erria, 48 urtez (1912-1960): bizitza luzeena izan duen euskal-uruguaitar argitalpena.⁷