Uruguai

Uruguaiko euskal historiak gerrakoak eta inprimategikoak dira, gobernukoak, zientziakoak eta baita genetikakoak ere: Montevideoko setioaren alde batean eta bestean euskaldunen batailoiak, Ameriketako lehen euskal egunkariak, euskaldunen seme ziren bi presidente, lehendakariak muga zeharkatu zuen eguneko egunerokoa, euskal familiako zientzialariak eta artistak, eta egileek Vascos pero no tanto izenburua jarri zioten DNA azterketa bat.

Euskal batailoiak Montevideoko setioan (1843-1851)

Gerra Handian, Montevideoko euskaldunek beren batailoiak osatu zituzten, eta ez denak alde berean. Alberto Irigoyen historialariak hiru bereizten ditu.³

Lehena, Los Aguerridos, 1843ko maiatzean osatu zen Hegoaldeko euskaldunekin, José Guerra koronelaren agindupean, hiri setiatuan, eta ez zion izenari ohorerik egin: sortu eta egun gutxira, osorik desertatu eta setiatzaileengana pasatu zen. Setiatzaileen aldean Batallón Voluntarios de Oribe borrokatzen zen, Ramón de Artagaveytia koronelak agintzen zuena: 689 gizon. Eta hiri barruan geratu zen Cazadores Vascos 3. batailoia, Legio Frantsesean sartu nahi izan ez zuten Iparraldeko euskaldunek osatua; 659 gizonekin hasi zen eta 600 inguru mantendu zituen gerran zehar.³⁴

Cazadores Vascos nabarmendu ziren 1846an Paysandú hartzean: armada garaileak izan zituen 460 galeretatik, 78 haienak izan ziren. Han ospe txarra ere irabazi zuten. Hainbesterainokoak izan ziren haien arpilaketak, ezen beste batailoi batzuei agindu baitzitzaien haien aurka tiro egiteko, geldiarazteko, eta Rivera jeneralak berehala itzularazi zituen Montevideora.⁴

Gerraren erdian, 1843ko maiatzaren 5ean, Le Patriote Français egunkari montevideotarrak euskarazko artikulu labur bat argitaratu zuen, Ameriketako prentsan hizkuntza horretan agertutako lehen testua.⁷

Ameriketako lehen euskal egunkariak

Uruguaik, gainera, bi lehentasun ditu euskal prentsan. Laurac Bat (1877-1888), Montevideoko Laurak Batena, Ameriketako lehen euskal egunkaria izan zen.⁷ Eta 1887an, San José de Mayoko Euskaldunak Bat elkarteak Ameriketan osorik euskaraz idatzitako lehen aldizkako argitalpena atera zuen.⁷

Euskaldunen seme ziren bi presidente

XIX. mendearen amaieratik hogeita hamarreko hamarkadara, euskal immigranteen bi ondorengok zuzendu zuten Uruguai.¹ Juan Idiarte Borda Mercedesen jaio zen, euskal jatorriko familia aberats batean, eta 1894tik zen presidente 1897ko abuztuaren 25ean, Montevideoko katedralean Independentzia Eguneko mezatik irtetean, tiro batez hil zutenean: Uruguaiko historian hil duten presidente bakarra da.²⁰ Bestea, Juan Campisteguy, 1926 eta 1930 artean izan zen herrialdeko presidente.¹

Haiei gehitzen zaie Juan José de Amézaga, Algortako euskaldunen ondorengoa, 1943an presidente zena eta Gran Semana Vasca inauguratu zuena.⁵

«Besotik heldu eta beste aldera pasatzen naute»: Aguirreren etorrera

1941eko urriaren 9an, Aguirre lehendakariak Brasildik Uruguaira sartu zen eguna idatzi zuen bere egunerokoan. Azken zatian herrikide bat atera zitzaion bidera, Irizar aita, papar-hegalean zeraman ikurriñagatik ezagutu zuena. Zain zituen uruguaitarrek muga zeharkarazi zioten «aurrekari, miaketa eta zigilurik gabe». Aurretik bibotea moztua zuen, «hainbeste abenturatako nire lagun banaezina». Treinta y Tresen «jende asko, loreak, hitzaldiak» zituen zain, eta Montevideon, «herrikide asko, mikrofonoa, eskuemateak».⁵

Euskal familiako zientzialariak eta artistak

Euskaldunak eta haien ondorengoak Uruguaiko bizitzaren esparru guztietan ageri dira, baita zientzian eta arteetan ere.¹ José Arechavaleta naturalista (1838-1912), 1883an Centro Vascongado sortzeko Laurak Batetik bereizi zen bera, XIX. mendeko Uruguaiko zientziaren pertsonaia nabarmena izan zen.¹⁵ Lauro Ayestarán musikologoak (1913-1965), gurasoak Ataunen jaioak zituenak, Uruguaiko bertako musikaren landa-grabaketen lau mila pieza bildu zituen.¹⁵ María Orticocheak Instituto Normal zuzendu zuen, eta Carmelo de Arzadum margolaria paisajista gisa nabarmendu zen.¹

«Vascos, pero no tanto»: azterketa genetiko bat Trinidaden

2009an, antropologo talde batek DNA mitokondriala aztertu zuen, amaren lerrotik heredatzen dena, Trinidadeko (Flores) euskaldunen 62 ondorengorena. %82k Europako leinuak zituen, baina %16k Ameriketako indigenen leinuak zeramatzan, eta batek, Afrikako leinu bat. Egileek Vascos pero no tanto izenburua jarri zioten lanari.²¹