Venezuela

Venezuelako euskal gizataldea negoziazio batetik jaio zen. 1939an, biztanle gehiago nahi zituen eta Franco aitortua zuen herrialde batek euskal erbesteratuak onartu zituen, errepublikano espainiarrei atea ixten zien bitartean; EAJk aukeratu zuen nor bidali, eta hiru itsasontzi atera ziren Frantziatik uda hartan.

Biztanleria bilatzen zuen herrialde bat

Hogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, Eleazar López Contreras jeneralaren gobernuak nahi zuen Venezuelak biztanle gehiago izatea. 1938ko Plan Trienalaren ondorioz sortu zen Instituto Técnico de Inmigración y Colonización, eta 1939ko udaberritik aurrera Arturo Uslar Pietri idazleak zuzendu zuen.⁶ Haren zuzendariordeak, Simón Gonzalo Salasek, 1938ko maiatzaren 14an txosten bat sinatu zuen, eta haren izenburuak ez zuen zalantzarik uzten nor bilatzen zen: Inmigración vasca para Venezuela.⁶

Euskaldunak bai, errepublikano espainiarrak ez

Venezuelak 1938an aitortu zuen Francoren gobernua.⁶ Hala ere, euskal erbesteratuak hartzea onartu zuen, errepublikano espainiar erbesteratuak onartzeko debeku orokorraren aurrean. Arrazoietako bat, eta aldi berean baldintzetako bat, euskaldunak «erlijiozko eta ordenazko» pertsonatzat jotzen zirela izan zen.¹⁰¹¹ Garaiko Venezuelako prentsak herrialdearentzat desiragarrienetako immigraziotzat aurkezten zuen euskalduna.⁷

Euskal aldetik Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde Jesús María de Leizaolak eta Julio de Jáureguik negoziatu zuten.⁶ Lortu zutena onuragarria zen ontziratzera zihoanarentzat: Venezuelak aurreratzen zituen bidaiaren eta kokatzearen gastuak eta lan-kontratu mugagabeak eskaintzen zituen, iritsi berriak barnealdeko nekazaritza-kolonia gogorretara bidali gabe; truke, euskaldunek dirua epe zentzuzko batean itzultzeko konpromisoa hartzen zuten.⁶

Hautaketak alborapen politikoa izan zuen. Venezuelak eskatu zuen emigranteak Euzko Alderdi Jeltzalekoak izatea, eta EAJk aukeratu zituen.⁶¹⁰ Eneko Sanz eta Óscar Álvarez Gila historialarien arabera, iragazki horrek eman zion Venezuelako euskal gizataldeari bere izaera: batez ere erbesteratu abertzaleen kolonia izan zen.¹⁰ Ez bakarrik, ordea, euskal errepublikanoak ere bai baitziren haren barruan.¹⁰

«Hobe ez badatoz»

Denek ez zuten argi ikusten. José María Bengoa euskal medikuak, 1938ko apirilean Venezuelara iritsia, emigrazioa gomendatzen ez zuela idatzi zuen: kapitalik ekartzen ez zuenak, edo herrialdeko barnealde gogorrean lan egiteko prest ez zegoenak, aukera gutxi aurkituko zituen, eta gaixotasun endemikoez ere ohartarazten zuen, paludismoaz adibidez. Haren esaldiak, «hobe ez badatoz», ematen dio izenburua Koldo San Sebastiánek erbeste honi buruz egindako azterlanari.⁶

1939ko hiru itsasontziak

1939an hiru espedizio antolatu atera ziren Frantziatik. Lehena, Cuba ontzian, Le Havretik abiatu zen ekainaren 25ean eta La Guairara iritsi zen uztailaren 9an, 82 erbesteraturekin. Flandre uztailaren 28an atera zen, 139rekin. Bretagne, Bordeletik abiatua, abuztuaren 26an iritsi zen, 53rekin.⁷

Cuba ontzian gizonak, emakumeak eta haurrak zihoazen, eta haien artean medikuak, ingeniariak, kontulariak, nekazariak eta langile espezializatuak.⁸⁹ Espedizioaren buru merkataritza-itsasoko Ricardo de Maguregui kapitaina zen.⁷ La Guairan, besteak beste, Arturo Uslar Pietrik eta Antonio Arráiz idazleak hartu zituzten.⁸

1939 amaieran 300 bat euskaldun bizi ziren Venezuelan; 1940an, 500 inguru. Bigarren Mundu Gerraren ondoren askoz gehiago iritsi ziren.⁷