Venezuela

Venezuelako euskal historiak 1589an Caracasera iritsi zen Bolibarko eskribau batekin hasten dira, eta ia denak 1939ko erbesteratuekin jarraitzen dute: kantu batzuk Bolívarren hilobiaren aurrean, porrot egin zuen arrantza-enpresa bat, oihanean ezkutatutako irrati bat, haien harrera erraztu zuen idazle venezuelarra, Montevideotik iritsi zen historialari bat eta erbestearekin etorri ziren intelektualak eta zientzialariak.

Simón de Bolívar, Bolibartik Caracasera

Simón Bolívarren leinuak jatorri bizkaitarra du. Simón de Bolívar, 1532ko martxoaren 5ean Bolibarren (Bizkaia) jaioa, hogeita hamar bat urte egon zen Santo Domingon eskribau eta idazkari, eta 1589an Caracasera iritsi zen Diego de Osorio gobernadorearekin batera. Hirian prokuradore nagusia eta erregidorea izan zen, eta 1612an hil zen.⁵ Harengandik dator Askatzailea.⁵

Euskal kantuak Bolívarren hilobiaren aurrean (1939)

Lehorreratu eta aste batera, 1939ko uztailaren 16an, Cuba ontziko erbesteratuek lore-eskaintza bat eraman zuten Panteoi Nazionalera.⁸ Han, Bolívarren hilobiaren aurrean, euskal kantuak abestu zituzten, haien artean ereserkia, eta Francoren aldeko prentsak protesta egin zuen.⁷

«Zintzotasunean bikaina, ekonomian zorigaitzekoa»

Pesquerías Vascas del Caribe enpresaren porrotak kritikak ekarri zituen Eusko Jaurlaritzaren aurka, eta Aguirre lehendakariak arduradunen alde egin zuen. 1941eko abenduko gutun batean idatzi zuen haien kudeaketaren balantzea «bikaina zela zintzotasunaren eta moralaren ikuspuntutik», eta «zorigaitzekoa ikuspuntu ekonomikotik».¹⁰

La Txalupa: oihanean ezkutatutako irrati bat (1965-1977)

1965eko irailaren 15ean, Radio Euzkadi Venezuelako oihanetik emititzen hasi zen.¹⁴ Caracasetik 60 bat kilometrora muntatu zuen EGIko gazte talde batek, Eusko Jaurlaritzak erbestean zuen lehendakariorde Joseba Rezolak bultzatuta eta Jokin Inzak zuzenduta, bi igorgailu, sorgailu bat eta antena erronboidal handi batekin.¹⁵ Sekretuaren berri zutenek La Txalupa deitzen zioten.¹⁴ «Voz de la Resistencia Vasca» gisa aurkezten zen, eta 1977ra arte emititu zuen, frankismoaren amaierak egoera aldatu zuenean.¹⁵¹⁶

Arturo Uslar Pietri, euskaldunen laguna

Arturo Uslar Pietri idazleak, 1939an Instituto de Inmigracióneko zuzendari gisa erbesteratuen harrera erraztu zuen berak, 1991n jaso zuen Premio a la Excelencia Simón Bolívar sariaren lehen edizioa, Eusko Jaurlaritzak lagundutako saria.¹⁸

Vicente Amezaga, Montevideotik Caracasera

Vicente de Amezaga historialari eta itzultzailea, Uruguaiko euskal erbestearen funtsezko pertsona, 1955ean joan zen Venezuelara bizitzera eta euskal ordezkaritzarekin lan egin zuen. Han eskaini zion bere azken lanetako bat Compañía Guipuzcoanako gizonei, bi mende lehenago euskaldunak Venezuelara eraman zituztenei. Caracasen hil zen 1969an.¹⁰

Erbesteko intelektualak eta zientzialariak

Amezaga Iribarrenek gogora ekartzen ditu, erbestearekin iritsi ziren euskaldunen artean, Eugenio Imaz filosofoa (1900-1950), Juan David García Bacca filosofia-irakaslea eta José María Bengoa medikua; eta Pablo Mandazain, Ginés anaia, Sociedad de Ciencias Naturales La Salle elkartearen sortzailea.¹