Venezuela

Venezuelako euskal erbesteratuak Argentinan edo Uruguain ez bezala antolatu ziren, alderantzizko ordenan: lehenik elkarri lagundu zioten, gero Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritza iritsi zen, eta askoz geroago euskal etxea, Caracasen El Paraísoko etxe-kluba eraiki zuena. Urteekin, gizatalde hura Eusko Jaurlaritzak erbestean zuen euskarri ekonomikoa bihurtu zen.

Lehenik, elkarri laguntzea (1939)

1939ko abuztuaren 6an, Cuba iritsi eta hilabete eskas geroago, erbesteratuek Asociación Vasca de Socorros Mutuos sortu zuten. 1943an 217 bazkide zituen, eta 1952an euskal panteoi bat ireki zuen.⁷

Euskal etxea baino lehen, ordezkaritza (1940)

Eusko Jaurlaritzaren Caracasko ordezkaritza 1940ko azaroan sortu zen ofizialki, Londresko Consejo Nacional de Euzkadiren aginduz, eta Ávila eraikinean kokatu zen, hiriaren erdigunean. Bertako lehen euskal etxea baino lehenago iritsi zen,¹⁰ eta handik koordinatzen ziren Kolonbiako, Ekuadorko eta Erdialdeko Amerikako ordezkaritzak ere.¹⁰ Sanz Goikoetxearen eta Álvarez Gilaren arabera, berrogei urtean bost ordezkari izan zituen: Jesús María Gárate (1940-1948), Luis Bilbao (1948-1951), Ricardo Maguregui (1951-1955), Lucio de Aretxabaleta (1955-1967) eta Fernando Carranza (1967-1980).¹⁰

Argentinan, Uruguain edo Mexikon, ordezkaritzak bere burua ezagutarazi eta han bizi ziren euskaldunak irabazi behar izan zituen. Venezuelan ez zen behar izan, ordezkaritza eta gizataldea ia gauza bera baitziren hasieratik.¹⁰

Haren lehen proiektu handiak porrot egin zuen. Erbesteratuei lana emateko arrantza-enpresa bat sortu zen, Pesquerías Vascas del Caribe, Iparraldean eraikitako bi itsasontzirekin, Donibane eta Bigarrena, 1939an bidaliak. Baina itsasontziak ez ziren Karibeko arrantzara egokitzen, harrapakinek ez zuten irteerarik, eta erbesteratuak arrantzaleak baino gehiago ziren profesional liberalak. Enpresak porrot egin zuen.¹⁰

Caracasko euskal etxea eta El Paraísoko egoitza

Centro Vasco de Caracas (Eusko Etxea) 1942an jaio zen.¹⁰ Haren obra handia El Paraísoko egoitza izan zen, Caracasko auzo horretan 10.000 metro koadro inguruko lursail batean eraikia. Lursaila erosi eta etxea eraikitzeko Compañía Inmobiliaria Euskalduna sortu zen, 500 bolivarreko akzio izendunekin finantzatu zena.¹²¹³ Proiektua Miguel Salvador Cordón arkitekto erbesteratuarena izan zen.¹³

Etxe-kluba 1950eko martxoan inauguratu zen, eta inaugurazioan izan ziren José Antonio Aguirre lehendakaria, Jesús de Galíndez, New Yorkeko euskal ordezkaria, eta Nicanor Zabaleta harpa-jolea.¹²¹³ Arantzazu Ametzagaren arabera, 3.000 bat lagun joan ziren inaugurazioko mezara.¹²

Eusko Jaurlaritzaren euskarria erbestean

Berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieratik aurrera, Venezuela izan zen Eusko Jaurlaritzarentzat, erbestean, haren ekimen politiko askoren gunea eta haren euskarri ekonomikoa.¹⁰ 1960an, herrialdeko hemezortzi euskal erakundek Euzkadiko Gobernuari eta euskal-amerikar elkarte guztiei zuzendutako agiri bat sinatu zuten.¹⁰ Aguirre eta Leizaola lehendakariek maiz bisitatzen zuten herrialdea, eta 1951n Aguirrek barnealdeko euskal koloniak ere bisitatu zituen.¹⁰

Propaganda, berriz, ez zegoen ordezkaritzaren esku, euskal etxearen eta EAJko erbesteratuen esku baizik: Euzkadi aldizkaria eta, 1965etik aurrera, Radio Euzkadi, oihanean ezkutatutako irrati-etxe klandestinoa, zeinaren historia euskaldunak Venezuelako historian atalean kontatzen den.¹⁰